Ο Βενέζης συνδέθηκε με μια δραματική στιγμή του ελληνισμού: με τη συμφορά της Μικράς Ασίας, που εσήμανε το τέλος της Μεγάλης Ιδέας και την είσοδο σε μια νέα εποχή. Και συνδέθηκε όχι ως απλός παρατηρητής των γεγονότων, αλλά με τις άμεσες τραυματικές του εμπειρίες και την ατομική του περιπέτεια: πρώτα, πρώτα ως αιχμάλωτος και σκλάβος στα εργατικά τάγματα της Ανατολής· ύστερα, ως πρόσφυγας που έζησε τον καημό της χαμένης πατρίδας· τέλος, ως νοσταλγός, προσπαθώντας ν’ αναστήσει με τη μνήμη το χαμένο καιρό και το χαμένο κόσμο του. […]
Ό,τι κυρίως προσδιορίζει τον Βενέζη είναι ο βιωματικός χαρακτήρας, ο υποκειμενισμός, το κλίμα της υποβολής κι ένας επώδυνος τόνος συναισθηματισμού και τρυφερότητας, […] που φτάνει κι ως τη γλυκερότητα. Η πεζογραφία του παραμένει κατά βάση βιωματική, κι η ιδιοτυπία του έγκειται στο ότι μέσα απ’ τον υποκειμενισμό του και το αυτοβιογραφικό στοιχείο παρουσιάζει γενικές και ομαδικές καταστάσεις, όποιες έζησε απ’ τα μικρά του χρόνια και σφράγισαν τη ζωή του, διαμορφώνοντας ταυτόχρονα και την προσωπική του στάση. […] Ύφος λιτό και μάλλον μικροπερίοδο, άλλοτε κοφτό, με απότομα σταματήματα τα ροής του λόγου και μονολεκτικές ή σχεδόν μονολεκτικές φράσεις, ώστε περισσότερο να υποβάλλει παρά να δηλώνει τα σημαινόμενα, αφήνοντας κάποιαν αοριστία και κάποια προέκταση σε όσα λέγονται και σε όσα δε λέγονται, για να εκφραστούν καλύτερα μέσα απ’ τη σιωπή.(1)
[…] Η Αιολική Γη γράφεται μέσα στα δύσκολα χρόνια της Κατοχής, σε μια περίοδο, δηλαδή, ανάπηρης ελευθερίας, ανυπέρβλητων δυσκολιών και ευτελισμού της ανθρώπινης ζωής. Η έως τότε […] συγγραφική πορεία του Βενέζη είχε επιβεβαιώσει την εικόνα ενός δημιουργού με απολύτως προσωπικό ύφος και με βασική θεματολογία την τραγικότερη εθνική περιπέτεια του εικοστού αιώνα, τη Μικρασιατική Καταστροφή, την οποία ο Βενέζης εβίωσε με οδυνηρότατο τρόπο ως αιχμάλωτος στα εργατικά τάγματα της Ανατολής, απ’ όπου ελάχιστοι είχαν την τύχη να επιζήσουν. Αν Το νούμερο 31328 αφηγείται τη φοβερή δοκιμασία στα εργατικά τάγματα και η Γαλήνη τις κάποτε ανυπέρβλητες δυσχέρειες των προσφύγων να ριζώσουν στη μητέρα πατρίδα, η Αιολική Γη ανασυνθέτει την ευτυχισμένη ζωή των Ελλήνων στη Μικρασία πριν από την Καταστροφή. Η γραφή του βιβλίου στα χρόνια της Κατοχής μπορεί, νομίζω, να ενταχθεί σ’ ένα νόμιμο και ευεξήγητο σχήμα ψυχολογικής αντίδρασης του συγγραφέα του, σύμφωνα με το οποίο οι συμφορές και η δυστυχία του παρόντος γίνονται περισσότερο υποφερτές και ανακουφίζονται όταν προσφεύγουμε στην ευδαιμονία του παρελθόντος. Από την άποψη αυτή, δεν πρέπει να εκληφθεί ως φυγή από την πραγματικότητα, αλλά ως παραμυθία του παρόντος. Όπως έχει γράψει σε επιστολή του ο Βενέζης, η συγγραφή του βιβλίου τον παρηγορούσε, «όταν λογάριαζα τη ζωή μου να τελειώνει». Θυμίζω ότι το 1943 ο Βενέζης είχε συλληφθεί από τους Γερμανούς, φυλακίστηκε και τελικώς διέφυγε το εκτελεστικό απόσπασμα χάρη στις συντονισμένες ενέργειες φίλων και ανθρώπων του πνευματικού κόσμου. Η έκδοση του βιβλίου λίγους μήνες αργότερα (Δεκέμβριος 1943) ήρθε σαν επισφράγιση της απελευθέρωσής του από τη νέα αυτή δοκιμασία από την οποία θα προκύψει το θεατρικό του έργο Μπλοκ C (1946). Με την Αιολική Γη κλείνει ένας ολόκληρος θεματολογικός και δημιουργικός κύκλος του Βενέζη. Ο ουσιαστικότερος και διαρκέστερος, όπως απεδείχθη εκ των υστέρων.(2)
Βιβλιογραφικές Αναφορές
- Κώστας Στεργιόπουλος, «Ακμή και παρακμή του Ηλία Βενέζη». Περιδιαβάζοντας. Τόμος Γ΄. Από τη μεσοπολεμική στη μεταπολεμική πεζογραφία, Εκδόσεις «Κέδρος», Αθήνα 1994, 79-81.
- Δημήτρης Δασκαλόπουλος, «Ξαναδιαβάζοντας Ηλία Βενέζη». Ιχνογραφία. Κριτικά σχόλια, Εκδόσεις Γαβριηλίδης, Αθήνα 2007, 31-33.