Οι Απόκριες στα σοκάκια τση Σμύρνης

α) Το σκέδιο των σοκακιώνε, -Για το σκέδιο έχομε να πούμε πως, εξόν απτόν Απάνω-μαχαλά, ούλ’ ή άλλη Σμύρνη ήτανε ίσια (ισόπεδη)∙ δίχως ανηφορο-κατηφόρες και δεν ηκούραζε τον κόσμο να πααινοέρχεται όπου ήθελε. Τα τραγουδισμένα σοκάκια τση ήτανε βολικά. Δεν είχανε μεν το χάος όπως τα μπουλεβάρτα, είχανε όμως μεγάλο μάκρος. Και το φάρδος τως ήτανε τόσο, ώστε να μπορούνε να περνούνε ελεύτερα δυο καρότσες, κι ακόμα στα πλάγια, ορισμένοι διαβάτες. Ομορφοστρωμένα με τετράγωνες γκρίζιες, είτες γκριζόμαυρες πλάκες (από πέτρα του Βεζούβιου), ώστε τα νερά τση βροχής να στραγγίζουνε στα πλαϊνά χαντάκια δίπλα στα πεζοδρόμια, που κι αυτά δεν ήτανε φαρδιά, μισό μέτρο, ένα μέτρο και σπάνια που και που δυο μέτρα.

«Τα Κάλαντα» στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Παράδοσης «Αγγελική Χατζημιχάλη»

 

Έκθεση με τίτλο «Τα Κάλαντα» παρουσιάζει ο Δήμος Αθηναίων από τις 7 Δεκεμβρίου 2025 έως τις 10 Ιανουαρίου 2026 στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Παράδοσης «Αγγελική Χατζημιχάλη». Η έκθεση πραγματοποιείται σε συνεργασία με την ομάδα «Αφηγηματικά Κεντήματα» και το Κέντρο Πηλού του Δήμου Αθηναίων.

Η ιστορία της βασιλόπιτας

 

Το έθιμο της βασιλόπιτας πιθανόν έχει τις ρίζες του στην αρχαία ελληνική εορτή των «Κρονίων» και των ρωμαϊκών «Σατουρναλίων» που παρέλαβαν οι Φράγκοι. Από τον Μέγα Βασίλειο προήλθε η συνήθεια της τοποθέτησης νομίσματος μέσα στη πίτα και της ανακήρυξης ως «Βασιλιά της βραδιάς» αυτού που το έβρισκε. Ο Μέγας Βασίλειος σύμφωνα με την παράδοση για να επιστρέψει τα τιμαλφή στους δικαιούχους, μη γνωρίζοντας σε ποιόν ανήκει τι, έδωσε εντολή να παρασκευαστούν μικροί άρτοι εντός των οποίων τοποθέτησε ανά ένα των νομισμάτων ή τιμαλφών και τα διένειμε στους κατοίκους την επομένη του εκκλησιασμού. Κατά άλλο έθιμο, αντί νομίσματος, έβαζαν φασόλι και αυτόν που το έβρισκε τον αποκαλούσαν "φασουλοβασιλιά". 

Η σημασία της προφορικής παράδοσης στην κοινοτική ζωή

 

Οι παραδόσεις πηγάζουν από τη «μυθοπλαστική φαντασία» των ανθρώπων αλλά μπορούν να ξεκινήσουν και από κάποιο ιστορικό γεγονός και από ζωντανές δοξασίες (μια δοξασία μπορεί να διατυπώνεται ως αξίωμα, να μεταφέρει ένα εκτενέστερο μήνυμα ή να αποτελεί και μια αυτοτελή διήγηση).

Η λαϊκή ζωγραφική

 

Η λαϊκή ζωγραφική για τον ελληνικό χώρο δεν αποτελούσε αυτόνομη καλλιτεχνική δημιουργία με στόχο την αισθητική απόλαυση. Η αισθητική λειτουργία της ζωγραφικής λειτουργεί παράλληλα με άλλες λειτουργίες, όπως η αγιογράφηση και η διακόσμηση του εσωτερικού των σπιτιών κυρίως των αρχοντικών. 

Τα λαϊκά έθιμα της Καθαρής Δευτέρας

Η ημέρα της Καθαράς Δευτέρας, γιορτάζεται έντονα σε όλη την Ελλάδα, με διάφορα έθιμα και αποτελεί κατ' έθιμο αργία. Συνηθίζεται πανελλαδικά να τρώγεται λαγάνα, δηλαδή άζυμο ψωμί που παρασκευάζεται μόνο εκείνη τη μέρα, ταραμάς, χαλβάς, θαλασσινά, λαχανικά, ελιές και φασολάδα χωρίς λάδι. Κύρια έθιμα σε όλη την Ελλάδα είναι το πέταγμα του χαρταετού, αλλά και το λεγόμενο Γαϊτανάκι, έθιμο που έφεραν από τη Μικρά Ασία οι πρόσφυγες. 

 

Στα Μεστά και στους Ολύμπους και στο Λιθί της Χίου, αναβιώνει το Έθιμο του Αγά με τις ρίζες του στην Τουρκοκρατία, όπου σε ένα θεατρικό ο Αγάς ως δικαστής, καταδικάζει με χιούμορ τους θεατές. Άλλο έθιμο με ρίζες στην Τουρκοκρατία είναι εκείνο της μεταμφίεσης κάποιου κατοίκου της Αλεξανδρούπολης σε Μπέη και της περιφοράς του στην πόλη μοιράζοντας ευχές. Οι κάτοικοι του Πόρου καθαρίζουν τα μαγειρικά σκευάσματά τους από τα λίπη των κρεάτων που καταναλώθηκαν τις Απόκριες σε ένα έθιμο που αποκαλείται ξάρτυσμα. Σε ορισμένα χωριά της Κέρκυρας λαμβάνει μέρος ο Χορός των Παπάδων όπου οι ιερείς στήνουν χορό που ακολουθείται από τους γέροντες. 

Στην Κάρπαθο οδηγούνται στο Λαϊκό Δικαστήριο Ανήθικων Πράξεων από τους Τζαφιέδες, δηλαδή τους χωροφύλακες, οι κάτοικοι που αντάλλαξαν απρεπείς χειρονομίες, ώστε να αποδοθεί δικαιοσύνη από τους σεβάσμιους της πόλης.Το αλευρομουτζούρωμα στο Γαλαξίδι, όπου οι καρναβαλιστές πασαλείφονται με αλεύρι και χορεύουν κυκλικά. Στη Μεθώνη Μεσσηνίας γίνεται του Κουτρούλη ο γάμος, αναπαράσταση ενός πραγματικού γάμου του 14ου αιώνα, ενώ στη Νέδουσα οι αγρότες προσκαλούν την ευημερία με το αγροτικό καρναβάλι τους. Στη Βόνιτσα ένας αχυρένιος ψαράς δεμένος σε γάιδαρο γυρνώντας μέσα από το χωριό καταλήγει σε μια φλεγόμενη βάρκα στο έθιμο του Αχυρένιου-Γληγοράκη, ενώ στη Θήβα λαμβάνει μέρος ο Βλάχικος γάμος όπου ξυρίζεται ο γαμπρός για να παντρευτεί κάποιον άντρα συγχωριανό του μεταμφιεσμένο σε νύφη. Τέλος, οι Μουτζούρηδες στο Πολύσιτο Βιστωνίδας, μουτζουρώνουν με κάπνα τους επισκέπτες του χωριού.

Τα αποκριάτικα τραγούδια της Δόμνας Σαμίου

 

Ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας Νικόλαος Πολίτης, γράφει ότι τα αποκριάτικα έθιμα και οι σχετικές τοπικές γιορτές έχουν τις ρίζες τους στα Λουπερκάλια των αρχαίων Ρωμαίων, που άρχιζαν στις 15 Φεβρουαρίου και γιόρταζαν τη γονιμότητα της γης και των ζώων. Και είναι αλήθεια ότι σε πολλά μέρη του ελλαδικού χώρου, η γιορτή των αποκριών συνοδεύεται εδώ και αιώνες με τελετουργίες γονιμότητας, αθυρόστομα τραγούδια, σεξουαλικά πειράγματα και μία διονυσιακή διάθεση αυστηρά ακατάλληλη για ανηλίκους.

Η έννοια του λαού για την επιστήμη της λαογραφίας

 Για πολλές δεκαετίες η έννοια του λαού ταυτιζόταν με την έννοια του έθνους και μάλιστα με την παραδοσιακή του μορφή την αγροτική. Υποστηρίχθηκε η άποψη για το ενιαίο του κάθε λαού και την ομοιογένεια των εκδηλώσεων του παραδοσιακού πολιτισμού. 

Η κοινότητα ως φυσικός, κοινωνικός και πολιτισμικός χώρος και το ενδιαφέρον μελέτης της από την λαογραφία.

Ο τόπος, ως οικιστήριο ανθρώπων, αποτελεί μια γεωγραφική και πολιτισμική ενότητα με συγκεκριμένο τρόπο ζωής, η οποία προσεγγίζεται μέσα από την κοινότητα, την περιοχή και την περιφέρεια. Η κοινότητα έχει διπλή ερμηνεία: α. Αποτελεί συσσωμάτωση ανθρώπων, οι οποίοι ζουν σε κοινό χώρο και αναπτύσσουν παραγωγικές, κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις. β. Είναι ιστορικό μόρφωμα, το οποίο διαμορφώθηκε εξελικτικά κάτω από ορισμένες ιστορικές συνθήκες. Αναπτύχθηκε ιδιαίτερα κατά την Οθωμανική Αυτοκρατορία ως σύστημα εκπροσώπησης των τοπικών ελληνικών κοινωνιών. Η κοινωνία υπήρξε σημείο αναφοράς, συσπείρωσης και εξασφάλισης της αυτονομίας της κοινωνίας. Η κοινοτική οργάνωση αποτελεί φυσικό στοιχείο με κοινωνική διάσταση και είναι το αποτέλεσμα ιστορικής εξέλιξης, μέσα στο οποίο δημιουργήθηκε ο ελληνικός παραδοσιακός πολιτισμός. Η κοινότητα έχει μεγάλη σημασία για τον Έλληνα (κάλλιο κακός αδελφός παρά κακός γείτονας)

Οι εθιμικές τελετουργίες του γάμου και οι μετασχηματισμοί τους στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες.

 

Οι εθιμικές τελετουργίες του γάμου είναι κυρίως θρησκευτικού, μαγικού και συμβολικού χαρακτήρα. Περιχαράκωναν το ζευγάρι από το φθόνο τόσο των ανθρώπων όσο και των ελλοχευόντων κακοποιών πνευμάτων. Ακόμη οι δοξασίες αποσκοπούσαν : α. Στην ένωση του νέου ζευγαριού και των οικογενειών τους. β. Στην πολυτεκνία και αρρενογονία. γ. Στην οικονομική ευμάρεια. 

Ο Αύγουστος στην λαογραφία

Ο όγδοος μήνας του χρόνου, ο μήνας της Παναγιάς & των διακοπών για τους περισσότερους Έλληνες. Έχει 31 ημέρες και είναι ο αντίστοιχος του έκτου μήνα του παλαιού ημερολογίου, που ονομαζόταν Sextilis. Ονομάστηκε Αύγουστος προς τιμή του Οκταβιανού μετά την απονομή του τίτλου από τη ρωμαϊκή Σύγκλητο. 

 

Ο Ιούλιος στην λαογραφία

Ο Ιούλιος είναι ο έβδομος μήνας του έτους. Έχει 31 ημέρες και ονομάστηκε από τον Μάρκο Αντώνιο προς τιμή του Ιουλίου Καίσαρα, που γεννήθηκε στις 7 του μήνα αυτού. Ο Ιούλιος λέγεται και θεριστής, γιατί το μήνα αυτό γίνεται ο θερισμός. Πρώτα θερίζονται τα κριθάρια, έπειτα οι βρίζες και τελευταία τα σιτάρια. 

Ο Ιούνιος στην λαϊκή παράδοση

Ο Ιούνιος πήρε το όνομά του από την σύζυγο του Δία την Ήρα, η οποία στα λατινικά ονομάζονταν Juno. Είναι ο δέκατος μήνας κατά το Εκκλησιαστικό ημερολόγιο που αρχίζει τον Σεπτέμβριο, και ο τέταρτος κατά το παλαιό ρωμαϊκό ημερολόγιο. 

Ο Μάϊος στην Λαογραφία

 Σύμφωνα με την παράδοση, ο Μάης πήρε το όνομά του από την μητέρα του Ερμή, τη Μαία. Απεικονίζεται με ένα νέο άνδρα που φέρει στο κεφάλι καλάθι γεμάτο λουλούδια. Ο λαός μας, συσχετίζοντας παρετυμολογικά το όνομα του Μαΐου με τα μάγια, τον θεωρεί μαγεμένο μήνα. Ο μήνας των λουλουδιών και της βλάστησης. Οι Αγραφιώτες τον ονομάζουν «χαλαζά» και οι Τήνιοι «βροχάρη». Οι Θρακιώτες ονομάζουν τον άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο «Τριαντάφυλλα», γιατί το κυριότερο από τα λουλούδια του Μάη είναι το τριαντάφυλλο. Στη Μακεδονία ονομάζεται «Κερασάρης», στον Πόντο «Καλομήνας», στην Κύπρο «Πεντεφάς ή Πενταδείλινος», γιατί εξαιτίας του μεγάλου μήκους των ημερών του, αναγκάζονται να τρώνε πέντε φορές την ημέρα. Επίσης Πράσινος και Λούλουδος.

Ο Απρίλιος στην λαϊκή παράδοση

Ο Απρίλιος είναι ο τέταρτος μήνας κατά το Ιουλιανό και το Γρηγοριανό ημερολόγιο. Κατά το Ρωμαϊκό αποτελούσε το δεύτερο μήνα του έτους και ονομάστηκε έτσι (Aprilis) απ’το λατινικό ρήμα aperio, που σημαίνει ανοίγω. Ανοίγει δηλαδή η γη τους κόλπους της, γεμάτους ομορφιές. 

Ο μήνας Μάρτιος στην ελληνική λαογραφία

 

Ο Μάρτιος ή Μάρτης είναι ο πρώτος μήνας της Άνοιξης, τρίτος κατά σειρά μήνας του χρόνου του πολιτικού έτους κατά το Γρηγοριανό Ημερολόγιο και έχει 31 ημέρες .

Το παραδοσιακό έθιμο μπουρανί

 

Στον Τύρναβο την περίοδο της Καθαράς Δευτέρας αναβιώνει το τολμηρό παραδοσιακό έθιμο «μπουρανί». Πρόκειται για ένα διονυσιακό έθιμο του...φαλλού, το οποίο μαζί με το καρναβάλι του Τυρνάβου προσελκύει επισκέπτες από κάθε γωνιά της Ελλάδας. Το «Μπουρανί» στον Τύρναβο κλείνει κάθε χρόνο τον κύκλο των Καρναβαλικών εκδηλώσεων. Λέξη τούρκικη που σημαίνει λαχανόρυζο ή σπανακόρυζο κι είχε ειδικό τρόπο παρασκευής από τους Μπουρανίτες.

Τι σημαίνουν για την λαογραφία οι όροι οικογένεια, οικιακή ομάδα, συγγένεια και καταγωγή

Ο όρος οικογένεια πρώτη φορά συναντάται σε βυζαντινά κείμενα. Είναι νεότερος όρος σύνθετος από δυο συνθετικά: «οίκος» και «γένος». Συνώνυμοι όροι είναι: φαμελιά, φαμίλια, ασκέρι, τζάκι. Η οικογένεια διαθέτει ευρύτερη και στενότερη έννοια. Με την ευρύτερη έννοια εννοούμε το γένος, τη γενιά, τους συγγενείς, ενώ η στενότερη έννοια συμπεριλαμβάνει τα συγγενικά πρόσωπα, την ομάδα συγγενών που διαβιώνουν σε ένα κοινό οικιακό χώρο. Η οικογένεια με την στενή έννοια αναφέρεται σε κοινή οικονομία και έχει σχέση και με την κοινή κατανάλωση. Παραπλήσιοι όροι είναι το «νοικοκυριό», το «σπίτι» και το «σπιτικό».

Ο Ιανουάριος στην λαϊκή παράδοση

Ο πρώτος μήνας του έτους, κοινώς Γενάρης. Ονομάστηκε έτσι προς τιμή του θεού των Ρωμαίων Ιανού, ο οποίος θεωρούταν προστάτης των πρώτων αρχών και αιτίων. Η καθιέρωση του ως πρώτου μήνα του έτους έγινε το 450 π.Χ. από τους Ρωμαίους. Για τους αρχαίους Έλληνες η πρώτη του έτους ήταν η 21η Ιουνίου. Οι Βυζαντινοί ακολούθησαν τους Ρωμαίους στο ζήτημα του ημερολογίου και έτσι καθιέρωσαν τον Ιανουάριο ως πρώτο μήνα, πράγμα που διατηρήθηκε και στο Ιουλιανό ημερολόγιο και εξακολουθεί να ισχύει μέχρι σήμερα.

Παραδοσιακά ελληνικά κάλαντα Χριστουγέννων

Καλήν εσπέραν, άρχοντες κι αν είναι ορισμός σας,

Χριστού την θεία γέννησιν να πω στ᾿ αρχοντικό σας.

Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλει,

οι ουρανοί αγάλλονται, χαίρει η φύσις όλη.

Εν τω σπηλαίω τίκτεται, εν φάτνη των αλόγων,

ο βασιλεύς των ουρανών και ποιητής των όλων.