Οι ποιητικοί διαγωνισμοί του 19ου αι.

Από το 1851 ως το 1867 στην πνευματική ζωή της Αθήνας κυριαρχούσαν οι ποιητικοί διαγωνισμοί, οι οποίοι εξελίχθηκαν σε σημαντικό θεσμό, κάτι που αποδεικνύει την εξέχουσαν θέση που κατείχε η ποίηση στην κοινωνία. Ο πρώτος Ράλλειος Διαγωνισμός προκυρήχθηκε το 1851, με στόχο την καλλιέργεια της ποίησης σε καθαρεύουσα γλώσσα, και απέρριπτε όσα ποιήματα υποβάλλονταν σε δημοτική. Το 1861 διακόπηκε ο Ράλλειος Διαγωνισμός και το 1862 προκυρήχθηκε ο Βουτσιναίος. 

Έλληνες καταραμένοι ποιητές

Ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στη νεοελληνική λογοτεχνία αποτελούν οι λεγόμενοι «καταραμένοι ποιητές». Ο όρος αφορά κυρίως ποιητές των αρχών του 20ού αιώνα και του Μεσοπολέμου που ζούσαν μποέμικα ή στον βίο τους υπήρχαν στοιχεία μιας ουαϊλδικής (η λέξη προέρχεται από τον Όσκαρ Ουάιλντ, Ιρλανδό λογοτέχνη που γεννήθηκε το 1854 και πέθανε το 1900) συμπεριφοράς. 

 

 

Πολιτική ποίηση

Ο όρος «πολιτικός ποιητής» δηλώνει τη μαχητική στράτευση του ποιητή στη μαρξιστική ιδεολογία. Επίσης απαραίτητη προϋπόθεση για τη συζήτηση του έργου του είναι τα ποιήματα να μην είναι απλώς προπαγανδιστικά αλλά να έχουν λογοτεχνική αξία. Μια σειρά πατριωτικών ποιημάτων που εμπνεύστηκαν διάφοροι επώνυμοι ποιητές από τον αγώνα ενάντια στους ξένους κατακτητές, με σκοπό να ενισχύσουν την πίστη στα ιδανικά και τα οράματα της αριστερής παράταξης που συνέχιζε την πάλη για ένα δικαιότερο κόσμο. (π.χ. Μάρκος Μέσκος). 

Γενιά του 1920

 Ύστερα από την «αστική» επανάσταση που έφερε στο προσκήνιο τον Ελευθέριο Βενιζέλο, μέσα σε μια φορτισμένη ατμόσφαιρα από τον πολιτικό διχασμό, προσαρτώνται τα Ιωάννινα, η Θεσσαλονίκη, η Χίος, η Σάμος, η Μυτιλήνη, η Κρήτη. Στην κατάληψη εδαφών στη Μικρά Ασία, που έχει συμφωνηθεί ανάμεσα στους Συμμάχους και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, εναντιώνονται οι επαναστάτες του Κεμάλ που αναλαμβάνουν πολεμική δράση κατά των ελληνικών δυνάμεων της κατοχής. Είναι η Καταστροφή του ’22. Το 1923 ο Βενιζέλος συνάπτει με τον Κεμάλ συμφωνία για την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών. Στην ήδη δοκιμασμένη Ελλάδα καταφθάνουν τα κύματα των προσφύγων. 

Φλαγγίνειος Σχολή "'Ανθη ευλαβείας"

 

Με τον τίτλο Άνθη ευλαβείας κυκλοφόρησε στα 1708 μια συλλογή ποιημάτων των μαθητών της Φλαγγινείου Σχολής της Βενετίας, η οποία ιδρύθηκε το 1665 –χάρη σε κληροδότημα του πάμπλουτου έλληνα δικηγόρου, εμπόρου και εξέχοντος μέλους της ελληνικής κοινότητας της Βενετίας Θωμά Φλαγγίνη (1578-1648)– και αποτέλεσε για δεκαετίες σημαντικότατο εκπαιδευτικό κέντρο του ελληνισμού της διασποράς. 

Το συναξάριον του τιμημένου γαδάρου

 

Το Συναξάριον του τιμημένου γαδάρου είναι ένα σατιρικό και διδακτικό στιχούργημα του 14ου-15ου αιώνα με χιουμοριστικό και σκωπτικό τόνο και ήρωες τρία αγαπητά στο κοινό της εποχής –και όχι μόνο– ζώα με ανθρωπομορφικά στοιχεία: την αλεπού, τον λύκο και τον γάιδαρο.

 

Δημώδη γραμματεία της εποχής των Κομνηνών

 

Ο αιώνας των Κομνηνών ήταν μια σπουδαία εποχή, κατά την οποία παλινορθώθηκε η ισχύς του κράτους και το Βυζάντιο συνάντησε τη Δύση σε πολλαπλές διαδρομές – θετικά και αρνητικά. Ήταν, ακόμη, μια εποχή με ζωηρό ενδιαφέρον για τη ρητορική και την ιστοριογραφία, η οποία άκμασε με τα έργα της Άννας Κομνηνής, του Ιωάννη Κίνναμου, του Ιωάννη Ζωναρά και του Νικήτα Χωνιάτη· επίσης, γνώρισε μια αναγέννηση το λογοτεχνικό είδος της μυθιστορίας/του μυθιστορήματος, με τα έργα του Θεόδωρου Πρόδρομου, του Νικήτα Ευγενιανού, του Κωνσταντίνου Μανασσή και του Ευστάθιου Μακρεμβολίτη, συνεχίζοντας την παράδοση της ύστερης αρχαιότητας· τέλος, τότε έγραψε τα περίφημα σχόλιά του στον Όμηρο ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, ο οποίος έζησε και την κατάληψη της πόλης του από τους Νορμανδούς το 1185. Όμως, ο 12ος αιώνας έφερε και μια άλλη, ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη για τα ελληνικά γράμματα: τις πρώτες γραπτές λογοτεχνικές δημιουργίες στη δημώδη γλώσσα, μια λαϊκότροπη ή λαϊκή γλώσσα που μιμείται ή καταγράφει την ομιλουμένη της Κωνσταντινούπολης, η οποία, επειδή χρησιμοποιήθηκε μόνο στη λογοτεχνία κατά την πρώιμη αυτή περίοδο, έχει προταθεί να ονομάζεται «δημώδης ποιητική κοινή» (Eideneier 2012, 34).

Η πεζογραφία της περιόδου 1830- 1880

Σε ό,τι αφορά τη γλώσσα, σήμερα είμαστε σε καλύτερη θέση να αμφισβητήσουμε τη βεβαιότητα ότι η γλώσσα της πεζογραφίας αυτής της περιόδου ήταν καθ’ ολοκληρίαν τεχνητή, εντελώς διαφορετική από την ομιλουμένη της εποχής της, και να διαπιστώσουμε ότι ήταν σε σημαντικό βαθμό ζωντανή και ποικιλόμορφη. Η προσεκτικότερη εξέταση των έργων δείχνει ότι η γλώσσα αυτή αντικατοπτρίζει ένα φάσμα μορφικών τύπων, ο συνολικός χαρακτηρισμός των οποίων με τον όρο καθαρεύουσα είναι περιοριστικός. Για την ακρίβεια, ο όρος (με τη σημερινή έννοια) φαίνεται να καλύπτει ένα μόνο μέρος της παλαιάς πεζογραφικής μας γλώσσας, αυτό που απομακρύνεται από την ομιλουμένη της εποχής τόσο, όσο απομακρύνεται από τη σημερινή καθομιλουμένη εκείνο που σήμερα ονομάζουμε καθαρεύουσα. Το μέρος αυτό είναι τα κείμενα τα γραμμένα σε αρχαΐζουσα. Για ν’ αναφέρω ένα ενδεικτικό στοιχείο: το 1842 ο Γρηγόριος Παλαιολόγος, απαντώντας στις επικρίσεις των αρχαϊστών ότι η γλώσσα του μυθιστορήματός του Ο Πολυπαθής (την οποία σήμερα θα χαρακτηρίζαμε καθαρεύουσα) είναι «κοινή» και αγοραία, γράφει: «Είναι, νομίζω, η καθομιλουμένη σήμερον». Και διευκρινίζει ότι χρησιμοποιεί αυτή τη γλώσσα επειδή είναι φυσική.

Το γλωσσικό ζήτημα και η γενιά του 1880

Το Γλωσσικό  Ζήτημα, ήταν το  καίριο ζήτημα για την ελληνική κοινωνία της περιόδου. Από το 1880 και νωρίτερα, πληθαίνουν οι φωνές υποστήριξης της δημοτικής στη λογοτεχνία. Ο Ψυχάρης, με το έργο «Το ταξίδι μου», προωθεί ως υπέρτατη αξία την καθιέρωση της καθημερινής γλώσσας των απλών ανθρώπων για κάθε είδους επικοινωνία, γραπτή και προφορική. Κατακεραυνώνει τους δασκάλους και τον λογιοτατισμό.

Το ελεύθερο πνεύμα του Γ. Θεοτοκά

Ο ρόλος που ο Γιώργος Θεοτοκάς (1906-1966) θα αναλάμβανε ανάμεσα στους συνομηλίκους του προαναγγέλλεται το 1929, με τη δημοσίευση ενός φυλλαδίου που είχε γράψει στο Παρίσι, με τίτλο Ελεύθερο πνεύμα. Το αγέρωχο ύφος, η αυτοπεποίθηση, η βεβαιότητα με την οποία διατυπώνει τους στίχους του συνέτειναν ώστε το δοκίμιο αυτό να φαντάζει αργότερα σαν ένα μανιφέστο. Ο νεαρός που πέρασε δύο χρόνια στη Γαλλία μετά τις σπουδές νομικών στην Αθήνα, επισκοπεί την τρέχουσα κατάσταση και την αποτιμά. Απορρίπτει τον δογματισμό του Βάρναλη και του Φώτου Πολίτη («μαρξιστές και εθνικιστές μικραίνουν τα ζητήματα»), καταδικάζει την ηθογραφία, τη φτηνή ψυχολογία, δυσπιστεί απέναντι στον Καβάφη («Ο κύριος Καβάφης είναι ένα τέλος κ’ η πρωτοπορία είναι αρχή»), καταδικάζει την εύκολη τέχνη και όχι μόνο· υποστηρίζει ότι επείγει να είσαι αληθινά νέος, ρωμαλέος, τολμηρός, ν’ αγαπάς την ταχύτητα (με αυτοκίνητο, με αεροπλάνο)· και πάνω απ’ όλα να είσαι διαθέσιμος: το πνεύμα πρέπει να είναι ελεύθερο κάθε στιγμή, αδέσμευτο, αντιδογματικό, αποφασισμένο οποτεδήποτε να προβεί στις σωστές επιλογές.

Κωστής Παλαμάς

Ο Κωστής Παλαμάς, «ο ποιητής που σκέπασε με τον ίσκιο του μισόν αιώνα της πνευματικής μας ιστορίας» (Θεοτοκάς, 1994: 243), γεννιέται στην Πάτρα το 1859, δυο χρόνια μετά το θάνατο του Σολωμού. Πολύ νωρίς, το 1866, εγκαθίσταται στο Μεσολόγγι μαζί με τον ένα από τους δύο αδερφούς του ―τον μεγαλύτερο―, μετά τον πρόωρο και ξαφνικό θάνατο και των δύο γονιών του: στο σπίτι του θείου του, που αναλαμβάνει την ανατροφή τους.

Η κοσμοθεωρία του Νίκου Καζαντζάκη μέσα από την «Ασκητική», την «Οδύσσεια» και τον «Αλέξη Ζορμπά»

Ο Νίκος Καζαντζάκης (1883-1957) είναι ο πρώτος από τους νεώτερους Ελληνες λογοτέχνες που αξιοποίησαν το νεοελληνικό λόγο σε παγκόσμιες διαστάσεις και θεωρείται ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους μυθιστοριογράφους μας στο εξωτερικό. Πολυγραφότατος, έμεινε στη λογοτεχνία κυρίως για τα επτά μυθιστορήματά του και την «Οδύσσειά» του, ενώ έγραψε, ακόμη, έξι ταξιδιωτικά βιβλία, άρθρα, μελέτες, μεταφράσεις, φιλοσοφικά δοκίμια, δώδεκα τραγωδίες, ποιήματα και δράματα.

Παρνασσισμός

[…] Ωριμασμένη στις ανησυχίες και τις ταλαντεύσεις της προηγούμενης δεκαετίας, η νέα γενιά εισάγει κάτι θετικό και καινούριο. Η στάση της είναι πρώτα πρώτα σαφώς αντιρομαντική· κατηγορεί το στόμφο, το ρητορισμό και τον ψευτοηρωισμό του τελευταίου ρομαντισμού, και επιζητεί την απλότητα στην έκφραση, καθώς και το οικείο, ακόμη και το καθημερινό, στο θέμα, φέρνοντας έτσι μια καινούρια τάξη, ένα καινούριο μέτρο απέναντι στο χωρίς έλεγχο συναίσθημα των ρομαντικών. Στη στάση της αυτή οδηγό είχε τα νέα ποιητικά ρεύματα στη δυτική Ευρώπη, κυρίως τους γάλλους Παρνασσιακούς — και από αυτούς περισσότερο τους ελάσσονες, τον Sully Prudhomme ή τον François Coppée. Από τους ίδιους δασκάλους προερχόταν και το δίδαγμα για την επιμέλεια της μορφής του στίχου, κάτι που το είχαν παραμελήσει οι ρομαντικοί. Ιδιαίτεροι ρυθμικοί και μελωδικοί συνδυασμοί, στροφικά συμπλέγματα έντεχνα δουλεμένα, ακόμη και το σονέτο ξαναγύριζε έτσι στις συνήθειες της ποιητικής πράξης. Και τελευταίο, αλλά και το πιο σημαντικό: μαζί με το ρομαντισμό αποκήρυτταν οι νέοι ποιητές και την καθαρεύουσα· μαζί με την οικειότητα του θέματος κυριαρχούσε και η δημοτική στην ποίηση· η καθαρεύουσα δεν ήταν πια ανεκτή.

Διονύσιος Σολωμός

Όταν το 1811 εκδίδονται τα Λυρικά του Χριστόπουλου και το 1814 η Ρωμαίικη Γλώσσα του Βηλαρά, ο Διονύσιος Σολωμός σπουδάζει, παιδί ακόμα, στο Λύκειο της Κρεμόνας. Το 1815 θα περάσει στο Πανεπιστήμιο της Παβίας, και θα επιστρέψει στη Ζάκυνθο μετά τρία χρόνια, είκοσι χρονών. Είχε γεννηθεί εκεί τον Απρίλιο του 1798 μέσα στη σύντομη περίοδο της κυριαρχίας των Γάλλων δημοκρατικών. Ο πατέρας του είναι πλούσιος άρχοντας, η Βενετία τού έχει παραχωρήσει το μονοπώλιο του ταμπάκου· η μητέρα του, η Αγγελική Νίκλη, είναι γυναίκα του λαού, δουλεύτρα στο πατρικό σπίτι. Ο γέρο-ταμπακιέρης έχει αποκτήσει μαζί της δύο παιδιά· όταν γεννιέται ο Διονύσιος, έχει περάσει τα εξήντα, ενώ η Αγγελική είναι δεν είναι δεκαέξι. Το ζακυθινό αρχοντολόι είχε καλά μαθητέψει στα ελευθέρια ήθη της Βενετιάς· τα παιδιά, παρόλο που είναι «φυσικά», ανατρέφονται στο πατρικό σπίτι σαν αρχοντόπουλα —παίρνουν δηλ. μόρφωση ιταλική— και ο πατέρας θα δηλώσει στη διαθήκη του ότι «τ’ αγαπά ως λεγκίτιμα» και θα φροντίσει να τους εξασφαλίσει το μερτικό της περιουσίας του που τους αναλογεί. Στο κρεβάτι του θανάτου θα νομιμοποιήσει ακόμα το δεσμό του με την Αγγελική. Στην παιδική του ηλικία δεν έχει λοιπόν ο Σολωμός τα συναισθήματα μειονεξίας του νόθου παιδιού, ενώ η λαϊκή καταγωγή της μητέρας τον δένει συναισθηματικά με ολόκληρο τον κόσμο της λαϊκής παράδοσης και της μυθολογίας — κάτι που θ’ αφήσει μια ιδιαίτερη σφραγίδα στην προσωπικότητά του. Αποφασιστική θα είναι από την άλλη μεριά στον νεαρό Διονύσιο και η επίδραση του ιταλού δασκάλου του ιερωμένου Don Santo Rossi, εξόριστου από την πατρίδα του για τις φιλελεύθερες ιδέες του.