Η έννοια του κλέους

 

Ο εντονότερος και πλέον επιθυμητός στόχος των ηρωικών μορφών στα ομηρικά έπη είναι να αποκτήσουν κλέος. Σ᾽ έναν κατά βάση ανταγωνιστικό κόσμο, όπου η υπόληψη ενός ήρωα ή μιας ηρωίδας εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από το πώς τους βλέπουν και τους συζητούν οι άλλοι, το κλέος είναι το θεμελιώδες μέτρο για την αξία τους απέναντι στον εαυτό τους και στους άλλους. Σημαδεύει την κοινωνική τους ταυτότητα μέσα στο έπος, την ιστορία τους, που επιβιώνει στο στόμα των άλλων.

Οι συνθήκες ανάπτυξης του Ελληνιστικού Έπους και τα Αργοναυτικά του Απολλώνιου Ρόδιου

Η ελληνιστική εποχή (330- 30 π.Χ.)[1] χαρακτηρίζεται από την οριστική παρακμή της πόλης- κράτους. Με την διεύρυνση των ορίων του ελληνικού κόσμου υιοθετήθηκε ένας συγκεντρωτικός τρόπος άσκησης της εξουσίας που βαθμιαία οδήγησε στην εγκατάλειψη των παλαιών πρακτικών[2]. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της περιόδου είναι η αναίρεση του διαχωρισμού Ελλήνων- Βαρβάρων, καθώς ένα σημαντικό μέρος του ελληνικού πληθυσμού κατοικούσε σε πόλεις της Ανατολής. Ο ντόπιος πληθυσμός υιοθέτησε στοιχεία από τον ελληνικό πολιτισμό, κυρίως την γλώσσα, που αυτή την περίοδο διεθνοποιείται[3]. Η μίξη ελληνικών και ανατολικών στοιχείων είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία ενός πολιτισμού με μεικτά χαρακτηριστικά. Στον τομέα της θρησκείας παρατηρείται ένας συγκρητισμός και η τάση θεοποίησης των ηγεμόνων. Βασικό χαρακτηριστικό του ελληνιστικού πολιτισμού ήταν η τάση του για εκκοσμίκευση. Αυτή την περίοδο αλλάζει ριζικά ο τρόπος σκέψης των Ελλήνων. Τους διανοητές της εποχής αρχίζουν να τους απασχολούν ζητήματα σχετικά με την διοίκηση και τον έλεγχο των ετερόκλητων πληθυσμών που κατοικούσαν στα ελληνιστικά βασίλεια[4]. Ο ελληνιστικός πολιτισμός αποτελούσε μια ανοιχτή κοινωνία που κυριαρχούσε ο κοσμοπολιτισμός. Μέσα σε αυτό το κοσμοπολίτικο περιβάλλον αναδύθηκε ο ατομικισμός που χαρακτηρίζει τα ιδεολογικά ρεύματα της εποχής. Επόμενο ήταν να αμφισβητηθούν και οι λογοτεχνικές συμβάσεις. Το παραδοσιακό έπος δεν υμνεί πλέον θεούς και ήρωες αλλά σύγχρονους ηγεμόνες[5] . Η λογοτεχνική παραγωγή της περιόδου ταυτίστηκε με την ελληνιστική ποίηση. Οι επιφανέστεροι ποιητές της περιόδου ήταν ο Καλλίμαχος, ο Απολλώνιος Ρόδιος[6] και ο Θεόκριτος. 

Η λογιοσύνη, η διακειμενικότητα και ο ελιτισμός που παρατηρείται στα κείμενα της περιόδου, τα καθιστούσαν δυσπρόσιτα στο ευρύ κοινό. Ίσως η συγγραφή τους να αποτελούσε δείγμα αυθεντίας στην φιλολογική επιστήμη και γι’ αυτό το λόγο απευθύνονταν κυρίως σε συναδέλφους τους[7]. Το μόνο σωζόμενο ποιητικό έργο της ελληνιστικής περιόδου είναι τα Αργοναυτικά του Απολλώνιου Ρόδιου. Το έπος έχει μικρό μέγεθος, λόγια μορφή και ελιτίστικη επεξεργασία[8], δείγμα μιας σαφούς επιρροής από το έργο του Καλλίμαχου. Όπως ο Καλλίμαχος στα Αίτια διακήρυξε την υπεροχή του μικρού ποιήματος έναντι του εκτενούς έπους[9], έτσι και ο Απολλώνιος αποκήρυξε την συνεχιζόμενη διήγηση δίνοντας έμφαση στο τμηματικό γεγονός[10]. Το έπος Αργοναυτικά αντλεί την θεματική του από τον αργοναυτικό μυθολογικό κύκλο. Οι πηγές του πρέπει να αναζητηθούν σε παλαιότερα κείμενα (Αργοναυτικά Ορφέως), που βρέθηκαν στην κατοχή του λόγω της ιδιότητας του ως διευθυντή στο Μουσείου της Αλεξάνδρειας[11]. Χαρακτηριστικό στοιχείο της ποίησής του είναι η διακειμενικότητα, καθώς αντλεί υλικό από τα ομηρικά έπη (Ιλιάδα, Οδύσσεια), τον 4^ο Πυθιόνικο του Πίνδαρου, από την Ιστορία του Ηρόδοτου και από την τραγωδία Μήδεια του Ευριπίδη[12]. Αν και το έργο του έχει εμφανή σημάδια επιρροής από το παραδοσιακό έπος, δεν αποτελεί μίμηση. Ο Απολλώνιος εφαρμόζει τις αρχές της αντίθεσης μέσω της μίμησης και του ανταγωνισμού με την παράδοση, προκειμένου να δημιουργήσει κάτι καινούργιο[13]. Η βασική διαφορά της ποίησης του Απολλώνιου από την προγενέστερη ομηρική, είναι ότι αποτελεί προϊόν γραφής. Η ποίησή του δεν υμνεί την δόξα και την τιμή των θεών και των προγόνων αλλά την ατομικότητα και τον συναισθηματισμό[14].

---

[1] https://repository.kallipos.gr/pdfviewer/web/viewer.html?file=/bitstream/11419/1576/1/00_master_document.pdf, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 19/02/2019.

[2] Μανακίδου, ο.π. σ. 37.

[3] Lesky, A., Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφρ., Α., Γ., Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 2015, σ. 949.

[4] Lesky, ο.π. σ. 971.

[5] Μανακίδου, ο.π. σ. 38.

[6] https://repository.kallipos.gr/pdfviewer/web/viewer.html?file=/bitstream/11419/1576/1/00_master_document.pdf, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 19/02/2019.

[7] Μανακίδου, ο.π. σ.38.

[8] Μανακίδου, ο.π. σ.39.

---

[9] http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/history/grammatologia/page_058.html?prev=true ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 26/02/2019.

[10] Πλάντζος, Δ., Ελληνική Τέχνη και Αρχαιολογία 1200- 30 π.Χ., εκδ. Καπόν, Αθήνα, 2016, σ. 229.

[11] Πλάντζος, ο.π. σ. 230.

[12] Πλάντζος, ο.π. σ. 231.

[13] Μανακίδου, Φ., «Αφηγηματικό έπος και επύλλιον», Συλλογικό, Γράμματα Ι: Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Φιλολογία», τομ. Β΄ ΕΑΠ, Πάτρα, 2001, σ. 35.

[14] http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/history/grammatologia/page_063.html ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 26/02/2019.

Η επική παράδοση πριν τον Όμηρο

Τα ομηρικά έπη είναι τα αρχαιότερα ποιητικά δημιουργήματα που μας διασώθηκαν και οριοθετούν την αρχή της ποιητικής παράδοσης των Ελλήνων. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι αποτελούν αναγκαστικά και τα πρώτα ποιητικά δημιουργήματα στον ελλαδικό χώρο. Την ύπαρξη προγενέστερων μορφών ποίησης μπορούμε να τη δεχτούμε από την απλή σκέψη ότι ο άνθρωπος από την φύση του έχει την τάση για δημιουργία και ακόμη ότι τόσο υψηλές καλλιτεχνικές δημιουργίες , όπως τα ομηρικά έπη, πρέπει να είχαν ανάλογα ποιήματα ως προδρόμους τους και να προήλθαν από μια εξέλιξη πρωταρχικών και απλούστερων μορφών.

Τα είδη της αρχαϊκής επικής ποίησης

Οι παλαιότερες συνθέσεις της αρχαιοελληνικής λογοτεχνίας εντάσσονται στο γένος της αρχαϊκής επικής ποίησης. Στην ευρεία του έννοια ο όρος «αρχαϊκή επική ποίηση» αναφέρεται σε εκτενείς, έμμετρες αφηγήσεις, που εκτελούνται δημόσια από τον αοιδό με ρυθμική απαγγελία μπροστά σε ακροατήριο, και έχουν ως κεντρικό τους περιεχόμενο τα κατορθώματα ηρώων και θεών ενός απόμακρου, σχεδόν μυθικού, παρελθόντος. Το κοινωνικό πλαίσιο εκφοράς του αρχαϊκού έπους εκτείνεται από τον χώρο του αυλικού οίκου και του συμποσίου μέχρι τον χώρο της αγοράς, των αγώνων και των θρησκευτικών εορτών.