«Τα Κάλαντα» στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Παράδοσης «Αγγελική Χατζημιχάλη»

 

Έκθεση με τίτλο «Τα Κάλαντα» παρουσιάζει ο Δήμος Αθηναίων από τις 7 Δεκεμβρίου 2025 έως τις 10 Ιανουαρίου 2026 στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης και Παράδοσης «Αγγελική Χατζημιχάλη». Η έκθεση πραγματοποιείται σε συνεργασία με την ομάδα «Αφηγηματικά Κεντήματα» και το Κέντρο Πηλού του Δήμου Αθηναίων.

Η σημασία της προφορικής παράδοσης στην κοινοτική ζωή

 

Οι παραδόσεις πηγάζουν από τη «μυθοπλαστική φαντασία» των ανθρώπων αλλά μπορούν να ξεκινήσουν και από κάποιο ιστορικό γεγονός και από ζωντανές δοξασίες (μια δοξασία μπορεί να διατυπώνεται ως αξίωμα, να μεταφέρει ένα εκτενέστερο μήνυμα ή να αποτελεί και μια αυτοτελή διήγηση).

Τα λαϊκά έθιμα της Καθαρής Δευτέρας

Η ημέρα της Καθαράς Δευτέρας, γιορτάζεται έντονα σε όλη την Ελλάδα, με διάφορα έθιμα και αποτελεί κατ' έθιμο αργία. Συνηθίζεται πανελλαδικά να τρώγεται λαγάνα, δηλαδή άζυμο ψωμί που παρασκευάζεται μόνο εκείνη τη μέρα, ταραμάς, χαλβάς, θαλασσινά, λαχανικά, ελιές και φασολάδα χωρίς λάδι. Κύρια έθιμα σε όλη την Ελλάδα είναι το πέταγμα του χαρταετού, αλλά και το λεγόμενο Γαϊτανάκι, έθιμο που έφεραν από τη Μικρά Ασία οι πρόσφυγες. 

 

Στα Μεστά και στους Ολύμπους και στο Λιθί της Χίου, αναβιώνει το Έθιμο του Αγά με τις ρίζες του στην Τουρκοκρατία, όπου σε ένα θεατρικό ο Αγάς ως δικαστής, καταδικάζει με χιούμορ τους θεατές. Άλλο έθιμο με ρίζες στην Τουρκοκρατία είναι εκείνο της μεταμφίεσης κάποιου κατοίκου της Αλεξανδρούπολης σε Μπέη και της περιφοράς του στην πόλη μοιράζοντας ευχές. Οι κάτοικοι του Πόρου καθαρίζουν τα μαγειρικά σκευάσματά τους από τα λίπη των κρεάτων που καταναλώθηκαν τις Απόκριες σε ένα έθιμο που αποκαλείται ξάρτυσμα. Σε ορισμένα χωριά της Κέρκυρας λαμβάνει μέρος ο Χορός των Παπάδων όπου οι ιερείς στήνουν χορό που ακολουθείται από τους γέροντες. 

Στην Κάρπαθο οδηγούνται στο Λαϊκό Δικαστήριο Ανήθικων Πράξεων από τους Τζαφιέδες, δηλαδή τους χωροφύλακες, οι κάτοικοι που αντάλλαξαν απρεπείς χειρονομίες, ώστε να αποδοθεί δικαιοσύνη από τους σεβάσμιους της πόλης.Το αλευρομουτζούρωμα στο Γαλαξίδι, όπου οι καρναβαλιστές πασαλείφονται με αλεύρι και χορεύουν κυκλικά. Στη Μεθώνη Μεσσηνίας γίνεται του Κουτρούλη ο γάμος, αναπαράσταση ενός πραγματικού γάμου του 14ου αιώνα, ενώ στη Νέδουσα οι αγρότες προσκαλούν την ευημερία με το αγροτικό καρναβάλι τους. Στη Βόνιτσα ένας αχυρένιος ψαράς δεμένος σε γάιδαρο γυρνώντας μέσα από το χωριό καταλήγει σε μια φλεγόμενη βάρκα στο έθιμο του Αχυρένιου-Γληγοράκη, ενώ στη Θήβα λαμβάνει μέρος ο Βλάχικος γάμος όπου ξυρίζεται ο γαμπρός για να παντρευτεί κάποιον άντρα συγχωριανό του μεταμφιεσμένο σε νύφη. Τέλος, οι Μουτζούρηδες στο Πολύσιτο Βιστωνίδας, μουτζουρώνουν με κάπνα τους επισκέπτες του χωριού.

Τα αποκριάτικα τραγούδια της Δόμνας Σαμίου

 

Ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας Νικόλαος Πολίτης, γράφει ότι τα αποκριάτικα έθιμα και οι σχετικές τοπικές γιορτές έχουν τις ρίζες τους στα Λουπερκάλια των αρχαίων Ρωμαίων, που άρχιζαν στις 15 Φεβρουαρίου και γιόρταζαν τη γονιμότητα της γης και των ζώων. Και είναι αλήθεια ότι σε πολλά μέρη του ελλαδικού χώρου, η γιορτή των αποκριών συνοδεύεται εδώ και αιώνες με τελετουργίες γονιμότητας, αθυρόστομα τραγούδια, σεξουαλικά πειράγματα και μία διονυσιακή διάθεση αυστηρά ακατάλληλη για ανηλίκους.

Θεοφάνεια- Επιφάνεια- Φώτα

 

Με την εορτή των Θεοφανείων ολοκληρώνεται ένας πλούσιος λατρευτικός κύκλος, το «Άγιο Δωδεκαήμερο» κατα το οποίο εορτάζουμε την κατά σάρκα Γέννηση (25 Δεκεμβρίου), η Περιτομή (1 Ιανουαρίου) και η Βάπτιση (6 Ιανουαρίου) του Ιησού Χριστού (Ματθ. 2ο και 3ο κεφ.). Κατά τους πρώτους χριστιανικούς χρόνους η εορτή του Δωδεκαημέρου ήταν μόνο μια: τα Άγια Θεοφάνεια, τα οποία και αποτελούν την παλαιότερη Δεσποτική εορτή.

Η έννοια του λαού για την επιστήμη της λαογραφίας

 Για πολλές δεκαετίες η έννοια του λαού ταυτιζόταν με την έννοια του έθνους και μάλιστα με την παραδοσιακή του μορφή την αγροτική. Υποστηρίχθηκε η άποψη για το ενιαίο του κάθε λαού και την ομοιογένεια των εκδηλώσεων του παραδοσιακού πολιτισμού. 

Διήγησις και οπτασία ωφέλιμος ορθοδόξου τινός Δημητρίου

 

Η Διήγησις και οπτασία ωφέλιμος ορθοδόξου τινός Δημητρίου συγγραφείσα παρά Μητροφάνους ιερομονάχου, πνευματικού και ρήτορος, τεθείσα δε εις κοινήν φράσην παρά του πνευματικού κυρού Λαυρεντίου, όπως είναι ο πλήρης τίτλος της, είναι ένα κείμενο οραματικής αφήγησης γραμμένο τον 16ο αιώνα.

Οι εθιμικές τελετουργίες του γάμου και οι μετασχηματισμοί τους στις σύγχρονες αστικές κοινωνίες.

 

Οι εθιμικές τελετουργίες του γάμου είναι κυρίως θρησκευτικού, μαγικού και συμβολικού χαρακτήρα. Περιχαράκωναν το ζευγάρι από το φθόνο τόσο των ανθρώπων όσο και των ελλοχευόντων κακοποιών πνευμάτων. Ακόμη οι δοξασίες αποσκοπούσαν : α. Στην ένωση του νέου ζευγαριού και των οικογενειών τους. β. Στην πολυτεκνία και αρρενογονία. γ. Στην οικονομική ευμάρεια. 

Ο Αύγουστος στην λαογραφία

Ο όγδοος μήνας του χρόνου, ο μήνας της Παναγιάς & των διακοπών για τους περισσότερους Έλληνες. Έχει 31 ημέρες και είναι ο αντίστοιχος του έκτου μήνα του παλαιού ημερολογίου, που ονομαζόταν Sextilis. Ονομάστηκε Αύγουστος προς τιμή του Οκταβιανού μετά την απονομή του τίτλου από τη ρωμαϊκή Σύγκλητο. 

 

Ο Ιούλιος στην λαογραφία

Ο Ιούλιος είναι ο έβδομος μήνας του έτους. Έχει 31 ημέρες και ονομάστηκε από τον Μάρκο Αντώνιο προς τιμή του Ιουλίου Καίσαρα, που γεννήθηκε στις 7 του μήνα αυτού. Ο Ιούλιος λέγεται και θεριστής, γιατί το μήνα αυτό γίνεται ο θερισμός. Πρώτα θερίζονται τα κριθάρια, έπειτα οι βρίζες και τελευταία τα σιτάρια. 

Ο Ιούνιος στην λαϊκή παράδοση

Ο Ιούνιος πήρε το όνομά του από την σύζυγο του Δία την Ήρα, η οποία στα λατινικά ονομάζονταν Juno. Είναι ο δέκατος μήνας κατά το Εκκλησιαστικό ημερολόγιο που αρχίζει τον Σεπτέμβριο, και ο τέταρτος κατά το παλαιό ρωμαϊκό ημερολόγιο. 

Ο Μάϊος στην Λαογραφία

 Σύμφωνα με την παράδοση, ο Μάης πήρε το όνομά του από την μητέρα του Ερμή, τη Μαία. Απεικονίζεται με ένα νέο άνδρα που φέρει στο κεφάλι καλάθι γεμάτο λουλούδια. Ο λαός μας, συσχετίζοντας παρετυμολογικά το όνομα του Μαΐου με τα μάγια, τον θεωρεί μαγεμένο μήνα. Ο μήνας των λουλουδιών και της βλάστησης. Οι Αγραφιώτες τον ονομάζουν «χαλαζά» και οι Τήνιοι «βροχάρη». Οι Θρακιώτες ονομάζουν τον άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο «Τριαντάφυλλα», γιατί το κυριότερο από τα λουλούδια του Μάη είναι το τριαντάφυλλο. Στη Μακεδονία ονομάζεται «Κερασάρης», στον Πόντο «Καλομήνας», στην Κύπρο «Πεντεφάς ή Πενταδείλινος», γιατί εξαιτίας του μεγάλου μήκους των ημερών του, αναγκάζονται να τρώνε πέντε φορές την ημέρα. Επίσης Πράσινος και Λούλουδος.

Ο Απρίλιος στην λαϊκή παράδοση

Ο Απρίλιος είναι ο τέταρτος μήνας κατά το Ιουλιανό και το Γρηγοριανό ημερολόγιο. Κατά το Ρωμαϊκό αποτελούσε το δεύτερο μήνα του έτους και ονομάστηκε έτσι (Aprilis) απ’το λατινικό ρήμα aperio, που σημαίνει ανοίγω. Ανοίγει δηλαδή η γη τους κόλπους της, γεμάτους ομορφιές. 

Ο μήνας Μάρτιος στην ελληνική λαογραφία

 

Ο Μάρτιος ή Μάρτης είναι ο πρώτος μήνας της Άνοιξης, τρίτος κατά σειρά μήνας του χρόνου του πολιτικού έτους κατά το Γρηγοριανό Ημερολόγιο και έχει 31 ημέρες .

Τι σημαίνουν για την λαογραφία οι όροι οικογένεια, οικιακή ομάδα, συγγένεια και καταγωγή

Ο όρος οικογένεια πρώτη φορά συναντάται σε βυζαντινά κείμενα. Είναι νεότερος όρος σύνθετος από δυο συνθετικά: «οίκος» και «γένος». Συνώνυμοι όροι είναι: φαμελιά, φαμίλια, ασκέρι, τζάκι. Η οικογένεια διαθέτει ευρύτερη και στενότερη έννοια. Με την ευρύτερη έννοια εννοούμε το γένος, τη γενιά, τους συγγενείς, ενώ η στενότερη έννοια συμπεριλαμβάνει τα συγγενικά πρόσωπα, την ομάδα συγγενών που διαβιώνουν σε ένα κοινό οικιακό χώρο. Η οικογένεια με την στενή έννοια αναφέρεται σε κοινή οικονομία και έχει σχέση και με την κοινή κατανάλωση. Παραπλήσιοι όροι είναι το «νοικοκυριό», το «σπίτι» και το «σπιτικό».

Λαϊκές δοξασίες

Ελληνική δοξασία (αρχαίας καταγωγής) «δαιμόνιων» που σύμφωνα με σύγχρονη δοξασία εμφανίζονται κατά το Δωδεκαήμερο (25 Δεκεμβρίου – 6 Ιανουαρίου).

Ο Ιανουάριος στην λαϊκή παράδοση

Ο πρώτος μήνας του έτους, κοινώς Γενάρης. Ονομάστηκε έτσι προς τιμή του θεού των Ρωμαίων Ιανού, ο οποίος θεωρούταν προστάτης των πρώτων αρχών και αιτίων. Η καθιέρωση του ως πρώτου μήνα του έτους έγινε το 450 π.Χ. από τους Ρωμαίους. Για τους αρχαίους Έλληνες η πρώτη του έτους ήταν η 21η Ιουνίου. Οι Βυζαντινοί ακολούθησαν τους Ρωμαίους στο ζήτημα του ημερολογίου και έτσι καθιέρωσαν τον Ιανουάριο ως πρώτο μήνα, πράγμα που διατηρήθηκε και στο Ιουλιανό ημερολόγιο και εξακολουθεί να ισχύει μέχρι σήμερα.

Παραδοσιακά ελληνικά κάλαντα Χριστουγέννων

Καλήν εσπέραν, άρχοντες κι αν είναι ορισμός σας,

Χριστού την θεία γέννησιν να πω στ᾿ αρχοντικό σας.

Χριστός γεννάται σήμερον εν Βηθλεέμ τη πόλει,

οι ουρανοί αγάλλονται, χαίρει η φύσις όλη.

Εν τω σπηλαίω τίκτεται, εν φάτνη των αλόγων,

ο βασιλεύς των ουρανών και ποιητής των όλων.

Ο Δεκέμβριος στην λαϊκή παραδοση

 Ο Δεκέμβριος, ο δωδέκατος και τελευταίος μήνας του ηλιακού μας έτους, αλλά ο δέκατος μήνας, όπως το λέει και το όνομά του (Δεκέμβριος από το λατινικό Decem = Δέκα), από την πρωτοχρονιά της πρώτης Μαρτίου, όταν το έτος των Ρωμαίων ήταν δεκάμηνο.

Σύμβολα και τελετουργίες της οικογένειας

 

Η εστία: σύμβολο ενότητας της οικογένειας.

Το εικονοστάσι: εκεί τοποθετούνται οι εικόνες των αγίων προστατών της οικογένειας, το καντήλι, τα νυφικά στέφανα του ζευγαριού, άνθη από τον επιτ5άφιο και αγιασμός. Το εικονοστάσι βρίσκεται στο υπνοδωμάτιο ή τον προθάλαμο του σπιτιού.

Το φίδι και η νεράιδα του σπιτιού: πρόκειται για την πίστη σε ένα «φίδι του σπιτιού» που προστατεύει την οικογένεια και δεν πρέπει να το πειράξει κανείς, τον «οικουρόν όφιν» της Αρχαιότητας. Όταν φίδι ήταν θηλυκό αναφερόταν ως νεράιδα.

Το αίμα και ο σπόρος: συμβολίζουν τη συγγένεια ή τους συγγενείς από την ανδρική πλευρά μέσα και έξω από το σπίτι (γενιά). Με το αίμα και το σπόρο πίστευαν ότι μεταφέρονται φυσικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά από τους παππούδες στην ομάδα.

Το γάλα: συμβολίζει τη συγγένεια από τις γυναίκες. Πιστεύεται ότι και μέσω αυτού μεταβιβάζονται φυσικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά.

Η γιορτή του προστάτη αγίου: στα σπίτια γίνονται πολλές γιορτές. Στην Ήπειρο ονομάζονται γιορτάσια ή φιλίες. Την ημέρα της γιορτής του αγίου γίνεται λειτουργία και ο ιερέας κάνει ευχέλαιο στο σπίτι και σηκώνει ύψωμα. Η οικογένεια κάνει τραπέζι στους συγγενείς. Κάποιες φορές παρατηρείται το κτίσιμο ιδιόκτητων εκκλησιών από την οικογένεια.

Βιβλιογραφικές Αναφορές: Αλεξάκης, Ε., (2002). Οικογένεια. Στο: Γ. Αικατερινίδης, Ε. Αλεξάκης, Μ. Ε. Γιατράκου, Γ. Θανόπουλος, Ε. Σπαθάρη- Μπεγλίτη, Δ. Τζάκης, Δημόσιος και Ιδιωτικός Βίος στην Ελλάδα ΙΙ: Οι Νεότεροι Χρόνοι. Τόμος Α΄ σσ. 49- 71. Πάτρα: ΕΑΠ.