Ρήγας Φεραίος Βελεστινλής 1757- 1798

 

ο Ρήγας γεννήθηκε στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας στα μέσα της δεκαετίας του 1750. Δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα η ακριβής χρονολογία της γέννησής του, αλλά η πιθανότερη εκδοχή είναι το 1757. Οι γονείς του, Κυρίτζης και Μαρία, ήταν ευκατάστατοι κάτοικοι του Βελεστίνου. Ο πατέρας του ασχολείτο με βιοτεχνικές και εμπορικές δραστηριότητες. Είχε έναν αδελφό, τον Κώστα, και μια αδελφή, την Ασήμω. Παρακολούθησε μαθήματα στο σχολείο της Ζαγοράς. Μετά την ολοκλήρωση των βασικών σπουδών του, κι αφού για ένα μικρό διάστημα δίδαξε κι ο ίδιος σε ένα κοντινό χωριό, τον Κισσό, εγκατέλειψε την πατρίδα του και πήγε στην Πόλη. Η μετάβασή του στην Πόλη τοποθετείται γύρω στο 1773-1774, όταν ήταν 17, περίπου, ετών. Εκεί φαίνεται ότι εντάσσεται στην ανθούσα κοινότητα των πηλιορειτών εμπόρων και ασχολείται και ο ίδιος με το εμπόριο. Αξιοποιώντας τις στενές σχέσεις των συμπατριωτών του με τους Φαναριώτες και το Πατριαρχείο έρχεται σε επαφή με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη --πατέρα των Κωνσταντίνου και Δημητρίου Υψηλάντη και παππού του νεότερου Αλέξανδρου Υψηλάντη-- και γίνεται γραμματέας του. Ο Υψηλάντης τον βοηθά να αποκτήσει ανώτερη μόρφωση και να μάθει γαλλικά. Δεν είναι γνωστό το ακριβές διάστημα που παρέμεινε στην Πόλη, αλλά φαίνεται ότι κάποια στιγμή έφυγε μαζί με τον Υψηλάντη για τις Ηγεμονίες. 

Το εμπόριο ως γενικευμένη εθνική εξειδίκευση

 «Κοντά στις καθαρά εμπορικές εταιρείες άκμασαν και αυτές των εκδοτικών οίκων και τυπογραφείων. Η εκδοτική δραστηριότητα των Ελλήνων, ήδη εμφανής από το 15ο αιώνα αλλά κυρίως από το τέλος του 17ου αιώνα στη Βενετία, όπου λειτούργησαν επί μακρόν εκδοτικοί οίκοι, όπως των Γλυκήδων (1670-1854) και του Δημητρίου και του Πάνου Θεοδοσίου 1755-1824), απλώθηκε, από τα τέλη του 18ου αι. στη Βιέννη με επίδοση κυρίως στο νεοτερικό βιβλίο. 

Συζητήσεις για τη διαμόρφωση εθνικής γλώσσας στους κόλπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού

 

Επίκεντρο της θεωρίας της πολιτισμικής ανασυγκρότησης που επεξεργάστηκε ήταν το πρόβλημα της γλώσσας, το οποίο έγινε η κυριότερη φιλολογική του ενασχόληση. Η έμφαση αυτή πήγαζε τόσο από την πρακτική σημασία της γλώσσας ως οργάνου παιδείας, όσο και από τη θεωρητική σημασία που απέδιδαν στη γλώσσα η γνωσιολογία του Διαφωτισμού και η θεωρία της Ιδεολογίας. Και σε αυτόν τον τομέα ο Κοραής κατόρθωσε να επεξεργαστεί μια ακέραια σύνθεση, η οποία έδωσε τη δυνατότητα στις φιλοσοφικές αρχές της σκέψης του να συνδεθούν με τα πρακτικά προβλήματα που απασχολούσαν το έθνος του. Η αναμόρφωση της γλώσσας αποτελούσε οργανικό τμήμα της γενικότερης προσπάθειας πολιτισμικής αναγέννησης του έθνους. Η αρχαϊκή γλώσσα της συμβατικής παιδείας καθώς και η τεχνητή αττικίζουσα, που πρότεινε ο πατριάρχης του ελληνικού Διαφωτισμού Ευγένιος Βούλγαρης, δυσχεραίνοντας αντί να διευκολύνουν την πρόσβαση στη γνώση, επιτύγχαναν μόνο να στερούν τα φώτα από την πλειοψηφία των δυνητικών Ελλήνων σπουδαστών και να καθηλώνουν την πρόοδο της παιδείας. Κατά συνέπεια η γλώσσα της παιδείας έπρεπε να απλουστευθεί για να γίνει προσιτή σε όλους εκείνους που μητρική τους γλώσσα ήταν η νέα ελληνική. Ταυτόχρονα έπρεπε να γίνει μέσω της εκπαίδευσης και της λογοτεχνίας μια σοβαρή προσπάθεια, για να αποκαθαρθεί η ομιλούμενη γλώσσα από τους χυδαϊσμούς, τους σολοικισμούς και τις ξένες προσμίξεις, έτσι ώστε να γίνει φανερή η γλωσσική συνέχεια μεταξύ της αρχαίας και της νέας ελληνικής. Η αποκατάσταση της γλωσσικής καθαρότητας της νέας ελληνικής θα έδινε τη δυνατότητα σ' αυτούς που τη μιλούσαν να προσεγγίσουν τα αρχαία κείμενα με πολύ μεγαλύτερη φυσικότητα και να τα διαβάσουν με μεγαλύτερη ευκολία, ως οργανικό τμήμα της πνευματικής τους παρακαταθήκης. Έτσι η αναμόρφωση της γλώσσας, όχι μόνο δεν αποτελούσε ζήτημα εξωτερικών σχημάτων και γραμματικών τύπων, αλλά άγγιζε την ίδια την ουσία του προβλήματος της ηθικής αγωγής ως προϋπόθεσης της εθνικής αναγέννησης. 

Διαφωτισμός και επαναστάσεις

«Ἀφοῦ δὲ εὕρομεν τὴν καλλιοτέραν διοίκησιν, τότε θέλομεν καταλάβει καὶ τί ἐστὶ ἐλευθερία, περὶ ἧς ὁ λόγος, καὶ πόσων ἀξίων κατορθωμάτων καὶ ἀρετῶν εἶναι πρόξενος, καὶ τέλος πάντων εἰς τί συνίσταται ἡ ὁμοιότης καὶ ἡ ὁμόνοια· ὁποὺ βεβαιωθέντες εἰς αὐτά, νὰ προσπαθήσωμεν νὰ τὰ ξαναποκτήσωμεν, καὶ νὰ ἀναλαμπρύνωμεν τὸ Γένος μας, τὸ ὁποῖον ἡ τυραννία τόσον ἠμαύρωσεν».

Ανωνύμου του Έλληνος, Ελληνική Νομαρχία, Ιταλία 1806 (απόσπασμα)

Διαφωτισμός και εθνική συνείδηση

 Ναι, άλλη μια φορά, που υποχρεωτικά δεν θα είναι, για κανέναν-μας, η τελευταία. Επειδή το θέμα «γένεση της εθνικής συνείδησης» είναι και κρίσιμο αφ’ εαυτού, και «πίζουλο» όπως θά ’λεγε ο κοινός-μας δάσκαλος, ο Κ. Θ. Δημαράς, δηλαδή αμφιλεγόμενο, και βέβαια πλούσιο σε προβολές στη σημερινή-μας σκέψη, την ιστορική μα και, ιδίως, την πολιτική. Από πότε λοιπόν κρατάμε τη σημερινή-μας εθνική ταυτότητα; Πότε πρωτοδιαμορφώθηκε, πότε και πώς απόκτησε τα επιμέρους-της χαρακτηριστικά, ποιες αντιδράσεις δημιούργησε; Δηλαδή πώς η διαδοχική κρυστάλλωση της εθνικής ταυτότητας που επιλέξαμε μας οδήγησε, με τη σειρά-της, στο να αποδεχθούμε κάποια στοιχεία ως εθνικά χαρακτηριστικά – και ν’ απορρίψουμε κάποια άλλα; Ξέρω, βέβαια, κι εγώ, όπως το ξέρουμε κι όλοι, πως για μια μερίδα της νεοελληνικής κοινωνίας τέτοιο ζήτημα δεν υφίσταται: είμαστε Έλληνες εδώ και τρεις ή τέσσερις χιλιάδες χρόνους, άμεσοι απόγονοι του Περικλή και του Επαμεινώνδα, φυσικά και του Μεγάλου Αλεξάνδρου – κι ας μην επέζησε ο δικός-του γιος. Η μερίδα αυτή, που τέρπεται αναλογιζόμενη την τόσο ευγενική καταγωγή, είναι αναμφίβολα η πλειοψηφούσα· ωστόσο δεν σκοπεύω, διόλου, να της αντιπαρατεθώ συζητώντας το θέμα. 

Ο Θούριος του Ρήγα και το Άσμα πολεμιστήριον του Κοραή

 

Θούριος ήτοι Oρμητικός Πατριωτικός Ύμνος πρώτος, εις τον ήχον,
MIA ΠPOΣTAΓH MEΓAΛH.

Ώς πότε παλικάρια να ζούμεν στα στενά,
Mονάχοι σα λιοντάρια, σταις ράχαις στα βουνά;
Σπηλαίς να κατοικούμεν, να βλέπωμεν κλαδιά,
Nα φεύγωμ' απ' τον Kόσμον, για την πικρή σκλαβιά.
Nα χάνωμεν αδέλφια, Πατρίδα, και Γονείς,
Tους φίλους, τα παιδιά μας, κι' όλους τους συγγενείς.
Καλλιώναι μίας ώρας ελεύθερη ζωή,
Παρά σαράντα χρόνοι σκλαβιά, και φυλακή.
Τι σ' ωφελεί αν ζήσης, και είσαι στη σκλαβιά,
Στοχάσου πως σε ψένουν καθ' ώραν στη φωτιά.
Βεζύρης, Δραγουμάνος, Aφέντης κι' αν σταθής,
O Tύραννος αδίκως, σε κάμει να χαθής.
Δουλεύεις όλ' ημέρα, σε ό,τι κι' αν σοι πη,
Kι' αυτός πασχίζει πάλιν, το αίμα σου να πιη.

Ελληνική Νομαρχία

 Πρόκειται για ένα έργο κειμήλιο σκέψης και εθνικής αφύπνισης, εθνεγερτικού χαρακτήρα που εκδόθηκε στην Ιταλία το 1806, περιλαμβάνοντας 266 σελίδες. Αφιερωμένο στον Ρήγα Βελεστινλή (1757–1798), το πρώτο κεφάλαιο αποτελεί έναν ύμνο προς την «ιερά ελευθερία», ενώ στη συνέχεια καυτηριάζει έντονα την τυραννία, την κοινωνική ανισότητα, το χρήμα, την κατάσταση του υπόδουλου ελληνικού έθνους, τους προύχοντες και το ιερατείο της εποχής, προβάλλοντας τέλος την αναγκαιότητα της εκπαίδευσης προς αποφυγή κυρίως της ξενοδουλείας. Η Ελληνική Νομαρχία, μετά το εθνεγερτικό κήρυγμα του Ρήγα Βελεστινλή, αποτελεί, κατά τους ιστορικούς των νεοτέρων χρόνων τον σημαντικότερο πνευματικό κρίκο που οδήγησε στη δημιουργία της Φιλικής Εταιρείας και στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. 

Ρήγας ο Θεσσαλός

Ο Ρήγας γεννήθηκε στο Βελεστίνο της Θεσσαλίας στα μέσα της δεκαετίας του 1750. Δεν είναι γνωστή με βεβαιότητα η ακριβής χρονολογία της γέννησής του, αλλά η πιθανότερη εκδοχή είναι το 1757. Οι γονείς του, Κυρίτζης και Μαρία, ήταν ευκατάστατοι κάτοικοι του Βελεστίνου. Ο πατέρας του ασχολείτο με βιοτεχνικές και εμπορικές δραστηριότητες. Είχε έναν αδελφό, τον Κώστα, και μια αδελφή, την Ασήμω. Παρακολούθησε μαθήματα στο σχολείο της Ζαγοράς. Μετά την ολοκλήρωση των βασικών σπουδών του, κι αφού για ένα μικρό διάστημα δίδαξε κι ο ίδιος σε ένα κοντινό χωριό, τον Κισσό, εγκατέλειψε την πατρίδα του και πήγε στην Πόλη. Η μετάβασή του στην Πόλη τοποθετείται γύρω στο 1773-1774, όταν ήταν 17, περίπου, ετών. Εκεί φαίνεται ότι εντάσσεται στην ανθούσα κοινότητα των πηλιορειτών εμπόρων και ασχολείται και ο ίδιος με το εμπόριο. Αξιοποιώντας τις στενές σχέσεις των συμπατριωτών του με τους Φαναριώτες και το Πατριαρχείο έρχεται σε επαφή με τον Αλέξανδρο Υψηλάντη πατέρα των Κωνσταντίνου και Δημητρίου Υψηλάντη και παππού του νεότερου Αλέξανδρου Υψηλάντη και γίνεται γραμματέας του. Ο Υψηλάντης τον βοηθά να αποκτήσει ανώτερη μόρφωση και να μάθει γαλλικά. Δεν είναι γνωστό το ακριβές διάστημα που παρέμεινε στην Πόλη, αλλά φαίνεται ότι κάποια στιγμή έφυγε μαζί με τον Υψηλάντη για τις Ηγεμονίες.

 

Αδαμάντιος Κοραής η ζωή και η σκέψη του

Η ζωή του Αδαμάντιου Κοραή σκεπάζει έναν σχεδόν αιώνα: γεννημένος στα 1748, πέθανε το 1833· έτσι, από την άποψη την χρονολογική, θα μπορούσε να τοποθετηθεί και νωρίς πολύ και αργά πολύ μέσα στην πορεία της ελληνικής παιδείας. Με ένα κοίταγμα πιο προσεκτικό μάς υποχρεώνει να τον εξετάσουμε στο τέλος της Τουρκοκρατίας: Ο Κοραής ωριμάζει αργά. Η κανονική παραγωγή του αρχίζει στα πενήντα του χρόνια· αργά, λοιπόν, θα τάξουμε και την ακμή του. […](1)

Το εκπαιδευτικό πρόγραμμα την εποχή του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και η συμβολή του Κ. Μ. Κούμα

Την περίοδο αυτή ο ρόλος του δάσκαλου ήταν πολύ σημαντικός. Στο πλαίσιο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού μεταβάλλεται και ο ρόλος του δασκάλου, ο οποίος αποδεσμεύεται από την αποκλειστική εικόνα του δασκάλου-ιερωμένου, που το έργο του θεωρούνταν αποστολή με τη θρησκευτική σημασία του όρου. Μέχρι τότε, ο δάσκαλος ήταν το κέντρο της εκπαιδευτικής διαδικασίας, είχε ένα προσωπικό πρόγραμμα σπουδών, βάσει του οποίου συγκέντρωνε τους μαθητές του σε ένα είδος ιδιαίτερου μαθήματος. Το πρόγραμμα σπουδών περιλάμβανε διδασκαλία πατερικών κειμένων και αρχαία ελληνική γραμματεία, ενώ η περιγραφή της φύσης γινόταν αποκλειστικά στο πλαίσιο της κορυδαλλικής φιλοσοφίας. 

Οι φιλοσοφικές θέσεις του Ευγένιου Βούλγαρη

 

Ο Βούλγαρης αν και υπήρξε από τους συστηματικότερους εισηγητές των δυτικών επιστημών στον ελλαδικό χώρο, παρέμεινε σε όλη του τη ζωή πιστός στην αντίληψη ότι η αυθεντία των Γραφών βρίσκεται πάνω από κάθε άλλη γνωσιακή θεώρηση του κόσμου. Μεταφράζει Βολταίρο και παράλληλα συγγράφει ένα δοκίμιο περί ανεξιθρησκίας, όπου εξετάζει δύο μορφές ελευθερίας: την ελευθερία της σκέψης και την ελευθερία της μελέτης: Όσον αφορά την ελευθερία της σκέψης κάνει μία πολύ σημαντική παραχώρηση: ότι όσον αφορά τις ανθρωπιστικές τέχνες και επιστήμες μπορεί να υπάρχει πλήρης ελευθερία, κάτι που όμως δεν ισχύει όσον αφορά τις Γραφές, γιατί «όταν η ψυχή προσπαθεί να δει με άλλο φως όσα λένε οι Γραφές, τότε τυφλώνεται και περιπλανιέται» (δόγμα επί της φιλοσοφικής πρακτικής). Αντίστοιχα όσον αφορά την ελευθερία της μελέτης αυτή πρέπει να είναι απεριόριστη όταν πρόκειται για τη μελέτη των Γραφών και των πατερικών κειμένων, όχι όμως και όταν πρόκειται για τα έργα των ετερόδοξων και κακόβουλων συγγραφέων, επειδή το ελάχιστο καλό σε αυτά τα έργα είναι ανάμεικτο με το περισσότερο κακό.

Το Φιλελληνικό ρεύμα και οι Φιλελληνικές αναφορές

Το φιλελληνικό ρεύμα που εκδηλώθηκε κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821 είχε δύο όψεις. Από τη μία μεριά τα φιλελληνικά κομιτάτα, που διοργάνωναν εράνους σε χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής, συγκέντρωναν ρούχα, χρήματα και τρόφιμα για να ανακουφίσουν τη δυστυχία του ελληνικού λαού που κινδύνευε να αφανιστεί από την πείνα και το μαχαίρι του βάρβαρου δυνάστη του. Από την άλλη πλευρά, άνθρωποι του πνεύματος και των τεχνών, πέραν της χρηματικής τους συνεισφοράς, μέσω της συγγραφικής τους δραστηριότητας και των καλλιτεχνικών τους έργων διαμόρφωσαν μία φιλελληνική κουλτούρα που επηρέασε έντονα την κοινή γνώμη της εποχής.

Ρήγας Βελεστιλνής

Ρήγας Βελεστιλνής 

1757- 1798

«Ὅποιος ἐλεύθερα συλλογᾶται, συλλογᾶται καλά».
Ὁ Ρήγας Βελεστινλῆς γεννήθηκε τὸ 1757 στὸ Βελεστίνο τῆς Τουρκοκρατούμενης Θεσσαλίας. Ἡ πνευματική του προσφορὰ καὶ ὁ μαρτυρικός του θάνατος τὸν ἀνέδειξαν σὲ μία πρόδρομη μορφὴ τοῦ πνευματικοῦ κινήματος τοῦ Νεοελληνικοῦ Διαφωτισμοῦ καθὼς ἐπίσης καὶ σὲ πρώιμο ἐθνομάρτυρα ποὺ ἐνέπνευσε τὸν πόθο γιὰ ἐλευθερία στὸν ἑλληνικὸ λαό. Ὁ Ρήγας «εὐτύχησε» νὰ γεννηθεῖ στὸ γεωγραφικὸ χῶρο τῆς Θεσσαλίας σὲ μία ἱστορικὴ περίοδο (μέσα 18ου) ὅπου μεγάλοι δάσκαλοι ἐργάζονταν μὲ ζῆλο κυρίως στὴν περιοχὴ τοῦ Πηλίου (Ζαγορά). Ἂν ἡ πατρίδα του τοῦ ἔδωσε ἁπλῶς τὸ ἔναυσμα γιὰ τὴ συνέχιση μίας ἐξαιρετικῆς πνευματικῆς πορείας, ἡ Κωνσταντινούπολη καὶ τὸ Βουκουρέστι ἀποτέλεσαν τοὺς ἑπόμενους σταθμοὺς τῆς πορείας. Ἐκεῖ ὁ Ρήγας θὰ κατορθώσει νὰ διαμορφωθεῖ πολιτικὰ καὶ νὰ σταδιοδρομήσει ὡς «γραμματικός» στὶς Παραδουνάβιες Ἡγεμονίες.

Η χάρτα του Ρήγα

Η Χάρτα του Ρήγα ή Χάρτα της Ελλάδος είναι μεγάλων διαστάσεων χάρτης που απεικονίζει τον ελλαδικό χώρο και την ευρύτερη περιοχή της Βαλκανικής χερσονήσου νότια του Δούναβη. Πρόκειται για ένα από τα πιο σημαντικά έργα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, έργο του Ρήγα Βελεστινλή, και το πιο σημαντικό δείγμα της ελληνικής χαρτογραφίας της προεπαναστατικής περιόδου.

Ιώσηπος Μοισιόδακας

Ο Ιώσηπος Μοισιόδακας γεννήθηκε στο χωρίο Τσερναβόδα στη νότια όχθη του Δούναβη, κατά μαρτυρία του Ρήγα Βελεστινλή στην Μεγάλη Χάρτα του. Ως συμβατικό έτος γέννησής του αναφέρεται το 1725. Δεν είναι γνωστό τίποτα σχετικά με την οικογένειά του και τα πρώτα του χρόνια στην Τσερναβόδα. Το όνομά του Ιώσηπος το έλαβε αργότερα, όταν χειροτονήθηκε ιεροδιάκονος. Το κοσμικό του όνομα φέρεται να ήταν Ιωάννης. Το επώνυμο Μοισιόδακας δεν ήταν οικογενειακό αλλά δηλωτικό της εθνικής του προέλευσης, ένας συλλογικός προσδιορισμός που αφορούσε τους ρουμανόφωνους κατοίκους της βόρειας Βουλγαρίας. Ίσως τα πρώτα του γράμματα να τα διδάχθηκε κάπου στη Βλαχία ή στη Θράκη.

Νεοελληνικός Διαφωτισμός

Η φιλοσοφία του Διαφωτισμού, στην ώριμη διατύπωσή της στη σκέψη του δέκατου όγδοου αιώνα, εξέφρασε τη χειραφέτηση του ευρωπαϊκού πνεύματος από τα δεσμά της μεσαιωνικής κοσμοθεωρίας. […] Ο Διαφωτισμός στηρίχτηκε στην ελπίδα της απαλλαγής της ανθρώπινης σκέψης από το σκότος της πλάνης, της άγνοιας και της προκατάληψης. Οι πηγές του ήταν η Καρτεσιανή ριζική αμφιβολία απέναντι στις καθιερωμένες αυθεντίες, καθώς και ο αδυσώπητος πόλεμος που είχαν κηρύξει ο Hobbes και ο Spinoza εναντίον της δεισιδαιμονίας που εξευτέλιζε το ανθρώπινο πνεύμα.