Ζήνων ο Κιτιεύς

Κάποιοι έλεγαν ότι η αιτία που ο Ζήνων στράφηκε στη φιλοσοφία ήταν ένας χρησμός του μαντείου των Δελφών. Ρώτησε τον θεό τι πρέπει να κάνει για να ζήσει μια άριστη ζωή, και η Πυθία τού αποκρίθηκε ότι πρέπει να συναναστρέφεται με τους νεκρούς. Ο Ζήνων έπιασε το υπονοούμενο - ή, τουλάχιστον, έτσι νόμισε. Δεν έγινε γιατρός ούτε νεκροθάφτης, δεν αυτοκτόνησε ούτε έγινε μέντιουμ. Έγινε φιλόσοφος, για να επικοινωνήσει με το πνεύμα και το γράμμα των αρχαίων σοφών.

Το "σωκρατικό πρόβλημα"

 

Ο Σωκράτης είναι η ίδια η ενσάρκωση της φιλοσοφίας, ο πιο γνωστός φιλόσοφος όλων των εποχών. Η αλήθεια όμως είναι ότι για τον πιο γνωστό φιλόσοφο γνωρίζουμε ελάχιστα πράγματα. Ο ίδιος ο Σωκράτης δεν έγραψε τίποτε - και δεν ξέρουμε ούτε καν γιατί αποφάσισε να μη γράψει. Τη φιλοσοφία του πρέπει επομένως να τη μάθουμε από δεύτερο ή από τρίτο χέρι. Κανένας όμως από τη γενιά του Σωκράτη ή την επόμενη γενιά δεν μας έχει δώσει σαφείς πληροφορίες για τις φιλοσοφικές του απόψεις, γράφοντας ως ιστορικός ή ως φιλόσοφος. Το ίδιο ισχύει και για τα γεγονότα της ζωής του. Μόνο για τη δίκη και τον θάνατό του έχουμε αρκετά στοιχεία. Πρέπει να φτάσουμε στον Αριστοτέλη, ο οποίος γεννήθηκε αρκετά χρόνια μετά τον θάνατο του Σωκράτη, για να συλλέξουμε κάποιες λακωνικές πληροφορίες για τη φιλοσοφία του.

Η αττική κωμωδία και ο Πλάτων

 

Η αττική κωμωδία είναι το λογοτεχνικό είδος του 5ου αι. π.Χ. που βρίσκεται πιο κοντά στον πλατωνικό διάλογο ως προς τη μορφή.

Η μαρτυρία του Αριστοτέλη

O Αριστοτέλης στην Ποιητική κατατάσσει τους σωκρατικούς διαλόγους στην ποίηση και, μάλιστα, στην κωμική ποίηση μαζί με τους μίμους που έχουν γράψει ο Σώφρων και ο Ξέναρχος (1447b9-10). H επισήμανση του Αριστοτέλη δεν είναι αξιολογική αλλά περιγραφική. Oι σωκρατικοί διάλογοι από πλευράς μορφής πρέπει να καταταγούν στην ποίηση, υποστηρίζει ο Aριστοτέλης, ανεξάρτητα από την αξία που θα τους αποδώσουμε. O λόγος είναι ότι, αν και δεν είναι έμμετροι, αποτελούν μιμήσεις πράξεων, και η μίμηση είναι το ιδιαίτερο γνώρισμα της ποίησης (1447a15, b14). Aυτό λοιπόν που ισχυρίζεται ο Aριστοτέλης είναι ότι οι πλατωνικοί διάλογοι, από τη στιγμή που εμφανίζουν στο προσκήνιο (δηλαδή μιμούνται) πρόσωπα τα οποία πράττουν και διαλέγονται, ανήκουν στο ποιητικό είδος και συγγενεύουν με την κωμωδία.

Η ακαδημία του Πλάτωνα

 

Η Ακαδημία που ίδρυσε ο Πλάτων στην Αθήνα το 387 π.Χ. θεωρείται το πρώτο πανεπιστήμιο του κόσμου. Η θέση της Ακαδημίας τοποθετείται σύμφωνα με τις γραπτές πηγές έξω από τα τείχη, στα δυτικά του Διπύλου, δίπλα στον ποταμό Κηφισό και κοντά στο λόφο του Ίππιου Κολωνού. Ο Πλάτων ίδρυσε την Ακαδημία αμέσως μετά το πρώτο ταξίδι του στις Συρακούσες και ήταν ο επικεφαλής της μέχρι τα γεράματά του που αποσύρθηκε στην οικία του και έγραψε τους Νόμους. Όσο έλειπε στα ταξίδια του στις Συρακούσες, τον αντικατέστησαν ο Ηρακλείδης ο Ποντικός, ο Αριστοτέλης και ο Εύδοξος.

Αντισθένης ο ιδρυτής των Κυνικών

 Φιλόσοφος που ανήκει στους «ελάσσονες (= μικρούς) Σωκρατικούς» (δηλαδή μαθητές του Σωκράτη που δεν είχαν τόσο μεγάλη επιρροή). Αρχικά βρέθηκε κοντά στους Σοφιστές, αλλά γρήγορα ακολούθησε τον Σωκράτη. Αποδεχόταν την άποψη του φιλόσοφου ότι η αρετή είναι γνώση και επέλεξε έναν ασκητικό τρόπο ζωής. Θεωρείται πρόδρομος της φιλοσοφίας των Κυνικών.

Έλληνας, φιλόσοφος και χριστιανός; Είναι δυνατή και τι χρειάζεται μια χριστιανική φιλοσοφία;

 

Στην Καισάρεια της Παλαιστίνης, γύρω στο 249 μ.Χ., ο δεκαοκτάχρονος Πορφύριος, προτού γίνει μαθητής του Πλωτίνου, συνάντησε τον ηλικιωμένο Ωριγένη, λίγο πριν από τον μεγάλο διωγμό του Δέκιου. Λίγο μετά τον θάνατο του Πλωτίνου ο ώριμος πια Πορφύριος έγραφε για τον Ωριγένη: «Ήταν πολύ φημισμένος και είναι ακόμη, χάρη στα συγγράμματα που άφησε. Ήταν ένας ἕλλην [μη χριστιανός], με παιδεία ελληνική, αλλά εξώκειλε στο βαρβαρικό τόλμημα [τον χριστιανισμό].»

 

Οι Λόγοι στην αρχαία ελληνική ιστοριογραφία

 

Οι δημηγορίες (λόγοι) που απαντούν στα αρχαία ιστορικά έργα αποτελούν μια ακόμη προφανή κληρονομιά του ομηρικού αφηγηματικού τρόπου -αξίζει να θυμηθούμε ότι το 45% περίπου του κειμένου της Ιλιάδας καταλαμβάνεται από ευθείς λόγους, για να εκτιμήσουμε τη σπουδαιότητα αυτού του εκφραστικού μέσου στην επική ποίηση. Λόγους φαίνεται ότι χρησιμοποίησε ένας από τους πρώτους ιστορικούς, ο «λογογράφος» Εκαταίος ο Μιλήσιος (FGrHist 1 F 30), μολονότι η χρήση τους πριν από τον Ηρόδοτο πρέπει να ήταν ιδιαιτέρως φειδωλή, αν πιστέψουμε τον βιογράφο του Θουκυδίδη Μαρκελλίνο που γράφει (κεφ. 38) ότι πριν από τον Θουκυδίδη οι ιστορικοί αρκούνταν σε «άψυχες», απλές αφηγήσεις χωρίς δημηγορίες και ότι ο Ηρόδοτος που επεχείρησε να εισαγάγει τους λόγους στο έργο του το έκανε σπάνια και για λόγους ηθογράφησης και όχι για να εκθέσει τις πολιτικές απόψεις των πρωταγωνιστών της ιστορίας του.

Η φιλοσοφική σκέψη των Βυζαντινών

 

Το κλείσιμο των φιλοσοφικών σχολών της Κωνσταντινούπολης ήταν επακόλουθο των διώξεων που προκλήθηκαν από τους Λατίνους σταυροφόρους της Δ΄ Σταυροφορίας[1]. Εξαιτίας αυτού του γεγονότος, οι λόγιοι κατέφυγαν στην αυλή του Θεόδωρου Α΄ Λάσκαρι στην Νίκαια της Βιθυνίας. Με την αυτοκρατορική συνδρομή οργανώθηκε ξανά το εκπαιδευτικό σύστημα[2]. Η τελευταία περίοδος της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, έχει επικρατήσει να ονομάζεται ως Παλαιολόγεια Αναγέννηση. Η περίοδος αυτή ξεκινά από την ανακατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Λατίνους το 1261 και λήγει με την άλωση της Πόλεως από τους Σελτζούκους Τούρκους στις 29 Μαΐου 1453. Η περίοδος αυτή υπήρξε η τελευταία αναλαμπή του Βυζαντίου, ωστόσο η καλλιτεχνική και πνευματική ανάπτυξη της περιόδου είναι αξιοσημείωτη. Στον τομέα της παιδείας παρατηρείται μια στροφή προς τον πολιτισμό της αρχαίας Ελλάδας, ενώ στην γλώσσα υιοθετείται ο αττικισμός. Στον τομέα της φιλοσοφίας παρατηρείται μια στροφή προς τους κλασικούς φιλόσοφους. Οι λόγιοι της εποχής και ειδικότερα οι Θεόδωρος Μετοχίτης, Κωνσταντίνος Αρμενόπουλος, Γεώργιος Παχυμέρης, Νικηφόρος Γρηγοράς και Μάξιμος Πλανούδης, ασχολήθηκαν με την αποκατάσταση και  την ερμηνεία των κειμένων των κλασικών φιλόσοφων[3]. Το έργο τους έδωσε ώθηση στην ουμανιστική κίνηση της Δύσης, αποτελώντας ουσιαστικά τους προδρόμους των φιλολογικών και φιλοσοφικών επιστημών. 

 

Την περίοδο της Παλαιολόγειας Αναγέννησης ιδιαίτερη υπήρξε η μέριμνα της αυτοκρατορικής εξουσίας για την επαναλειτουργία του Πανεπιστήμιου της Κωνσταντινούπολης[1]. Πρώτος δάσκαλος της σχολής διορίστηκε ο Γεώργιος Ακροπολίτης[2]. Οι αυτοκράτορες της περιόδου λειτουργούσαν ουσιαστικά ως πάτρωνες των τεχνών και προστάτες των γραμμάτων. Ο σκοπός της σχολής ήταν πρακτικός και αφορούσε στην στελέχωση της αυτοκρατορικής γραφειοκρατικής μηχανής, από νέους αριστοκρατικής καταγωγής που είχαν φοιτήσει με επιτυχία στην σχολή[3]. Η ανώτερη εκπαίδευση ήταν το ζητούμενο προκειμένου να σταδιοδρομήσει κάποιος στην Βυζαντινή κοινωνία[4]. Όσοι είχαν την οικονομική δυνατότητα να σπουδάσουν και προορίζονταν για διοικητικές θέσεις, έπρεπε να παρακολουθήσουν μαθήματα φιλοσοφίας και ρητορικής[5]. Μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος οι σπουδαστές της εποχής αποκτούσαν άμεση πρόσβαση στα κείμενα των κλασικών φιλόσοφων[6]. Όσον αφορά την μέθοδο διδασκαλίας της φιλοσοφίας, οι Βυζαντινοί ακολουθούσαν την πρακτική του Πορφύριου και του Σιμπλίκιου, που θεωρούσαν την αριστοτελική φιλοσοφία ως προστάδιο της πλατωνικής[7]. Αν και παρουσιάζονταν ως σχολαστικοί μελετητές της αρχαίας ελληνικής και λατινικής φιλοσοφίας, η σκέψη των Βυζαντινών ήταν αυστηρά προσηλωμένη στο ορθόδοξο δόγμα και δεν δημιούργησαν δικό τους φιλοσοφικό σύστημα[8]. Η βυζαντινή σκέψη ήταν κυρίως ερμηνευτική[9].

Στην αντίληψη των Βυζαντινών ο φιλόσοφος ταυτιζόταν με τον μορφωμένο άνθρωπο, ενώ παράλληλα πίστευαν ότι η θύραθεν παιδεία διέφερε από την θεολογία[10].

Στην σ. 91 του αποσπάσματος του κειμένου του Θ. Μετοχίτη, αναλύεται ο λόγος για τον οποίο οι σοφοί ασχολούνται με την φιλοσοφία. Μεγάλη σημασία προσδίδει στην αξία των κειμένων των κλασικών συγγραφέων, που είναι εύκολα προσβάσιμα μέσω των βιβλιοθηκών. Στις βιβλιοθήκες της Κωνσταντινούπολης, υπήρχε αφθονία κειμένων που μπορούσε να ικανοποιήσει κάθε ζήτηση. Στις σ. 91 και 93 αναφέρει την ωφέλεια που αποκομίζει ο σοφός, από την ανάγνωση των κειμένων και προσθέτει ότι η ανάγνωση αυτή είναι διάλογος με τους ίδιους τους κλασικούς συγγραφείς. Μέσω αυτής της πνευματικής επαφής ο αναγνώστης εξελίσσεται. 

Η βυζαντινή φιλοσοφία πραγματεύτηκε τα κλασικά φιλοσοφικά ζητήματα. Όπως αναφέρει ο Γ. Ζωγραφίδης, «Τα ερωτήματα μεταφυσικής όπως η φύση του όντος, η φύση και ο σκοπός του ανθρώπου, η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό, η ελευθερία της βούλησης, ο τρόπος και ο λόγος δημιουργίας του κόσμου ήταν εκείνα που τους απασχόλησαν ιδιαίτερα»[11]. Στο απόσπασμα του ο Θ. Μετοχίτης παρουσιάζει την παιδεία ως αυταξία. Ο Θ. Μετοχίτης θεωρούσε σημαντική προσωπικότητα τον Σωκράτη, για την βιβλιοφιλία του και την φιλομάθειά του, η εξέλιξη της παιδείας διαμέσου των αιώνων δεν αναιρούσε το έργο του Σωκράτη, αλλά σύμφωνα με την γνώμη του Θ. Μετοχίτη το εμπλούτιζε[12]. Τα διδάγματα του Σωκράτη αποτελούν σύμφωνα με τον Θ. Μετοχίτη την φιλοσοφία της γνώσης[13]. Ο Θ. Μετοχίτης σε αυτό το σημείο ακολουθεί την παγιωμένη βυζαντινή αντίληψη, ότι ο Σωκράτης αποτελεί το πρότυπο του λόγιου παρά του φιλόσοφου[14]. Ο φιλόσοφος για την βυζαντινή αντίληψη ταυτιζόταν με εκείνον που ακολουθούσε την θεωρητική, μοναχική ζωή (ασκητισμός)[15].

---

[1] Ε. Νικολαΐδης, Επιστήμες και Ορθοδοξία Από τους Έλληνες πατέρες στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, Αθήνα, Προπομπός, 2017, σ. 170.

[2] Νικολαΐδης, ο.π. σ. 170.

[3] Νικολαΐδης, ο.π. σ. 171.

[4] Γ. Κατσιαμπούρα, «Η διαμάχη Θ. Μετοχίτη- Ν. Χούμνου τον 14^ο αιώνα. Ο καλύτερος επιστήμων είναι και ο καλύτερος αξιωματούχος;», Κυριακάτικη Αυγή, Ενθέματα, 17/06/2001, σ. 28.

[5] Β. Ν. Τατάκης, Βυζαντινή Φιλοσοφία, μτφρ. Ε. Καλπουρτζή, εποπτεία- βιβλιογραφική ενημέρωση Λ. Μπενάκης, Αθήνα, Ίδρυμα Μωραΐτη, 1997, σ. 33.

[6] Γ. Ζωγραφίδης, «Το φιλοσοφείν στο Βυζάντιο», στο: Σ. Βιρβιδάκης, Η. Γιαννάκης, Π. Δήμας, Γ. Ζωγραφίδης, Π. Θανασάς, Κ. Ιεροδιακόνου, Π. Καλλιγάς, Ι. Καλογεράκος, Π. Κόντος, Χ. Μπάλλα, Β. Πολίτης, Σ. Ράγκος, Β. Τσούνα, Η Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2000, σ. 350- 351. 

[7] Ζωγραφίδης, ο.π. σ. 352.

[8] Ζωγραφίδης, ο.π. σ. 362.

[9] Β. Ν. Τατάκης, Βυζαντινή Φιλοσοφία, μτφρ. Ε. Καλπουρτζή, εποπτεία- βιβλιογραφική ενημέρωση Λ. Μπενάκης, Αθήνα, Ίδρυμα Μωραΐτη, 1997, σ. 34.

[10] Γ. Ζωγραφίδης, «Το φιλοσοφείν στο Βυζάντιο», στο: Σ. Βιρβιδάκης, Η. Γιαννάκης, Π. Δήμας, Γ. Ζωγραφίδης, Π. Θανασάς, Κ. Ιεροδιακόνου, Π. Καλλιγάς, Ι. Καλογεράκος, Π. Κόντος, Χ. Μπάλλα, Β. Πολίτης, Σ. Ράγκος, Β. Τσούνα, Η Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2000, σ. 363.

[11] Ζωγραφίδης, ο.π.  σ. 370.                          

[12] Γ. Αραμπατζής, «Θεόδωρος Μετοχίτης, Σκεπτικισμός και Παιδεία», διά- Λογος 7 (2017), σ. 27,31.

[13] Αραμπατζής, ο.π. σ. 32.

[14] Αραμπατζής, ο.π. σ. 32.

[15] Γ. Ζωγραφίδης, «Το φιλοσοφείν στο Βυζάντιο», στο: Σ. Βιρβιδάκης, Η. Γιαννάκης, Π. Δήμας, Γ. Ζωγραφίδης, Π. Θανασάς, Κ. Ιεροδιακόνου, Π. Καλλιγάς, Ι. Καλογεράκος, Π. Κόντος, Χ. Μπάλλα, Β. Πολίτης, Σ. Ράγκος, Β. Τσούνα, Η Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2000, σ. 364.

 

---

[1] Ε. Νικολαΐδης, Επιστήμες και Ορθοδοξία Από τους Έλληνες πατέρες στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, Αθήνα, Προπομπός, 2017, σ. 170.

[2] Νικολαΐδης, ο.π. σ. 170.

[3] Νικολαΐδης, ο.π. σ. 171.

[4] Γ. Κατσιαμπούρα, «Η διαμάχη Θ. Μετοχίτη- Ν. Χούμνου τον 14^ο αιώνα. Ο καλύτερος επιστήμων είναι και ο καλύτερος αξιωματούχος;», Κυριακάτικη Αυγή, Ενθέματα, 17/06/2001, σ. 28.

[5] Β. Ν. Τατάκης, Βυζαντινή Φιλοσοφία, μτφρ. Ε. Καλπουρτζή, εποπτεία- βιβλιογραφική ενημέρωση Λ. Μπενάκης, Αθήνα, Ίδρυμα Μωραΐτη, 1997, σ. 33.

[6] Γ. Ζωγραφίδης, «Το φιλοσοφείν στο Βυζάντιο», στο: Σ. Βιρβιδάκης, Η. Γιαννάκης, Π. Δήμας, Γ. Ζωγραφίδης, Π. Θανασάς, Κ. Ιεροδιακόνου, Π. Καλλιγάς, Ι. Καλογεράκος, Π. Κόντος, Χ. Μπάλλα, Β. Πολίτης, Σ. Ράγκος, Β. Τσούνα, Η Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2000, σ. 350- 351. 

[7] Ζωγραφίδης, ο.π. σ. 352.

[8] Ζωγραφίδης, ο.π. σ. 362.

[9] Β. Ν. Τατάκης, Βυζαντινή Φιλοσοφία, μτφρ. Ε. Καλπουρτζή, εποπτεία- βιβλιογραφική ενημέρωση Λ. Μπενάκης, Αθήνα, Ίδρυμα Μωραΐτη, 1997, σ. 34.

[10] Γ. Ζωγραφίδης, «Το φιλοσοφείν στο Βυζάντιο», στο: Σ. Βιρβιδάκης, Η. Γιαννάκης, Π. Δήμας, Γ. Ζωγραφίδης, Π. Θανασάς, Κ. Ιεροδιακόνου, Π. Καλλιγάς, Ι. Καλογεράκος, Π. Κόντος, Χ. Μπάλλα, Β. Πολίτης, Σ. Ράγκος, Β. Τσούνα, Η Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2000, σ. 363.

[11] Ζωγραφίδης, ο.π.  σ. 370.                          

[12] Γ. Αραμπατζής, «Θεόδωρος Μετοχίτης, Σκεπτικισμός και Παιδεία», διά- Λογος 7 (2017), σ. 27,31.

[13] Αραμπατζής, ο.π. σ. 32.

[14] Αραμπατζής, ο.π. σ. 32.

[15] Γ. Ζωγραφίδης, «Το φιλοσοφείν στο Βυζάντιο», στο: Σ. Βιρβιδάκης, Η. Γιαννάκης, Π. Δήμας, Γ. Ζωγραφίδης, Π. Θανασάς, Κ. Ιεροδιακόνου, Π. Καλλιγάς, Ι. Καλογεράκος, Π. Κόντος, Χ. Μπάλλα, Β. Πολίτης, Σ. Ράγκος, Β. Τσούνα, Η Ελληνική Φιλοσοφία από την Αρχαιότητα έως τον 20ό αιώνα, τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2000, σ. 364.

---

[1] Γ. Χριστιανίδης, Δ. Διαλέτης, Γ. Παπαδόπουλος, Κ. Γαβρόγλου, Οι Επιστήμες στην Αρχαία Ελλάδα, στο Βυζάντιο και στον Νεότερο Ελληνισμό, τ. Β’, ΕΑΠ, Πάτρα 2000, σ. 290.

[2] Χριστιανίδης,  ο.π. σ. 290.

[3] Ι. Γιαννόπουλος, «Γλώσσα και παιδεία στο Βυζάντιο», στο: Ι. Γιαννόπουλος, Γ. Κατσιαμπούρα, Α. Κουκουζέλη, Σημαντικοί σταθμοί του Ελληνικού Πολιτισμού, τ. Β’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2000, σ. 353.