Για την ερμηνεία του δράματος Πέρσαι του Αισχύλου, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο λόγος του ποιητή έχει τα χαρακτηριστικά ενός λόγου πολιτικού και συνάμα συμβουλευτικού. Το ενδιαφέρον του Αισχύλου εστιάζεται στο να προβάλλει τις διαφορές Ελλήνων και Περσών[1]. Για την εποχή των Περσικών πολέμων[2] οι πληροφορίες που μας παρέχονται από το έργο του Αισχύλου είναι σημαντικές, εφόσον ο τραγικός ποιητής είχε λάβει μέρος σε αυτούς[3]. Η ελληνική νίκη δεν τονίζεται υπέρμετρα και δεν περιέχει περιττή θριαμβολογία[4]. Σύμφωνα με τον Lesky η τραγωδία Πέρσαι είναι ένα ιστορικό δράμα που ξεπερνά τα όρια του είδους, ανιχνεύοντας το νόημα που περικλείεται στο συγκεκριμένο γεγονός[5].
Ο Αισχύλος τονίζει το στοιχείο της περσικής δεσποτείας και το αντιπαραβάλει με την υπενθύμιση των αγαθών της δημοκρατίας και της ελευθερίας που είναι αποτέλεσμα της ελεύθερης βούλησης των πολιτών[6]. Η διαφορά αυτή φαίνεται στο κείμενο στο πρώτο επεισόδιο μεταξύ του χορού και της βασίλισσας στιχ. 230- 244. Αυτή την διαφορά αντιλήψεων Ελλήνων και βαρβάρων την συναντούμε και στο κείμενο του Ηρόδοτου[7]. Ο ιστορικός στην προσπάθειά του να αναδείξει αυτές τις διαφορές δημιουργεί έναν διάλογο μεταξύ του εξόριστου Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατου[8] και του Ξέρξη[9]. Ο Αισχύλος πιστώνει τη νίκη των Ελλήνων τόσο στην δική τους πολεμική αρετή όσο και στην βοήθεια των θεών, που σύμφωνα με την αντίληψή του, γίνονται αυστηροί κριτές και τιμωροί των ασεβών[10].
Οι Αθηναίοι ως ελεύθεροι άνθρωποι γνώριζαν γιατί πολεμούσαν και είχαν ελεύθερη βούληση. Είχαν τη δυνατότητα να «Μηδίσουν», όπως οι Μακεδόνες και οι Θηβαίοι, αλλά αντίθετα επέλεξαν να αγωνιστούν τον υπέρ πάντων αγώνα, όπως ωραία περιγράφεται από τον ποιητή στον παιάνα των Σαλαμινομάχων στιχ. 403-405. Αντίθετα οι Πέρσες περιγράφονται σαν ένα κοπάδι άβουλων όντων που άγονται και φέρονται σύμφωνα με τις διαθέσεις του βασιλιά τους. Από αυτό το βαθύ σκοτάδι υποτέλειας δεν ξεχωρίζουν ούτε οι στρατηγοί και ναύαρχοι των Περσών. Είναι και αυτοί το ίδιο άβουλοι και οδηγούνται από τον αλαζόνα τύραννο στον όλεθρο[11]. Έχουμε δυο κόσμους να συγκρούονται. Ο δεσποτικός κόσμος των υβριστών Περσών, με τον ενάρετο κόσμο των ελεύθερων ανθρώπων[12]. Έκτοτε η νίκη των Ελλήνων στην Σαλαμίνα καθιερώθηκε να συμβολίζει τη νίκη των ελεύθερων ανθρώπων κατά της τυραννίας.
Ο Lesky εικάζει ότι το δράμα γράφτηκε με πολιτική σκοπιμότητα. Η σκοπιμότητα ήταν να υπενθυμίσει στους Αθηναίους τον νικητή της Σαλαμίνας, Θεμιστοκλή[13], προκειμένου να τον υπερασπιστεί στην ψηφοφορία οστρακισμού του[14]. Η υπόθεση αυτή δεν παρουσιάζει ισχυρά επιχειρήματα γιατί παρά τη νίκη του Αισχύλου το 472 π. Χ. , ο οστρακισμός του Θεμιστοκλή δεν αποφεύχθηκε. Ίσως γιατί η πολιτική επιρροή του αρχηγού των αριστοκρατών Κίμωνα[15] να ήταν ισχυρότερη. Θεωρώ ότι είναι ίσως πιθανή η εκδοχή να γράφτηκε με σκοπό να συμβουλεύσει τον χορηγό του, Περικλή[16], αρχηγό της δημοκρατικής μερίδας της Αθήνας και διάδοχο του Θεμιστοκλή, για την θεϊκή τιμωρία που καραδοκεί όσους υπερβαίνουν το μέτρο. Για τον Αισχύλο η ὔβρις απειλή την κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά που ξεκινά από την ἄτη, που με την βοήθεια των θεών ο υβριστής οδηγείται στην καταστροφή[17]. Ο ποιητής θέλει να προειδοποιήσει τους συγχρόνους του και να τους προβληματίσει, σε μια περίοδο όπου η Αθήνα θα αναλάβει μεγάλη πολιτική ισχύ[18]. Οι εξελίξεις και οι συνέπειες της αθηναϊκής πολιτικής, στο πλαίσιο της Δηλιακής Συμμαχίας[19], θα καταστήσουν το έργο του Αισχύλου προφητικό. Ειδικότερα ο στίχος 816 αποτελεί όχι μόνο την προφητική ρήση του Δαρείου για την οριστική ήττα του περσικού στρατού στις Πλαταιές, αλλά υποκρύπτει μια υπενθύμιση προς τους Αθηναίους. Στις Πλαταιές νίκησαν οι ενωμένες Ελληνικές δυνάμεις. Είναι μια συμβουλή του Αισχύλου προς τους συγχρόνους τους για διαφύλαξη της Πανελλήνιας ενότητας. Δυστυχώς οι πολιτικές ενέργειες του Περικλή και ειδικότερα το Μεγαρικό ψήφισμα[20] του 434 π. Χ., καθώς και η επιμαχία με την Κέρκυρα[21], οδήγησαν στην ρήξη Αθηναίων και Κορινθίων, που οδήγησε στον αναπόφευκτο και ολέθριο για τους Αθηναίους Πελοποννησιακό Πόλεμο[22] (431- 404 π.Χ.). Τα δύο πρώτα χρόνια του πολέμου ο Περικλής ήταν ο εμπνευσμένος ηγέτης της πολεμικής δράσης των Αθηναίων κατά των Πελοποννησίων. Όμως και ο ίδιος έπεσε θύμα του λοιμού που ενέσκηψε στην Αττική λόγω της εισβολής στην Αττική του Σπαρτιάτη βασιλιά Αρχίδαμου[23]. Ο θάνατος χιλιάδων Αθηναίων αλλά και του ίδιου του ηγέτη τους μπορεί να θεωρηθεί ως θεία τιμωρία της δικής τους ὔβρεως.
[1] Ι., Θ., Κακριδής, «Φως στο σκοτάδι στους Πέρσες του Αισχύλου», Φιλόλογος, 45, 1987, σ. 112.
[2] https://el.wikipedia.org/wiki/Περσικοί_Πόλεμοι, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης. 29/12/2019.
[3] Κακριδής, ο.π. σ. 108.
[4] Μ., Χριστόπουλος, Αισχύλος, στο: Γράμματα Ι: Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Φιλολογία τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2001, σ. 211.
[5] A., Lesky, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τ. Α΄, μετ. Ν. Χουρμουζιάδης, Αθήνα, 1987, σ. 151.
[6]Μ., Χριστόπουλος, Αισχύλος, στο: Γράμματα Ι: Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Φιλολογία τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2001, σ. 211.
[7] https://el.wikipedia.org/wiki/Ηρόδοτος, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[8] https://el.wikipedia.org/wiki/Δημάρατος_της_Σπάρτης, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[9] Ηρόδοτος, Ἱστορίαι, 7.102.1.
[10] A., Lesky, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τ. Α΄, μετ. Ν. Χουρμουζιάδης, Αθήνα, 1987, σ. 151.
[11] Ι., Θ., Κακριδής, «Φως στο σκοτάδι στους Πέρσες του Αισχύλου», Φιλόλογος, 45, 1987, σ. 113.
[12] Κακριδής, ο.π. σ. 114.
[13] https://el.wikipedia.org/wiki/Θεμιστοκλής, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[14] A., Lesky, Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τ. Α΄, μετ. Ν. Χουρμουζιάδης, Αθήνα, 1987, σ. 151.
[15] https://el.wikipedia.org/wiki/Κίμων_ο_Μιλτιάδου, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[16] https://el.wikipedia.org/wiki/Περικλής, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[17] Ε., Ανδριανού, «Ο Αισχύλος και η μετάβαση της τραγωδίας από την Αρχαϊκή στην κλασική φάση της», στο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, ΕΑΠ Πάτρα, 2001, σ. 55.
[18] Ανδριανού, ο.π. σ. 55.
[19] https://el.wikipedia.org/wiki/Συμμαχία_της_Δήλου, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[20] https://el.wikipedia.org/wiki/Μεγαρικό_ψήφισμα, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[21] Θουκυδίδης, Ἱστορίαι, 1.44.
[22] https://el.wikipedia.org/wiki/Πελοποννησιακός_Πόλεμος, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
[23] https://el.wikipedia.org/wiki/Αρχίδαμος_Β’, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Α) Πηγές
Ø Αισχύλου, Πέρσαι, μετ. Π. Μουλλά, εκδ. Στιγμή, Αθήνα, 2000.
ΒΕγχειρίδια
Ø Ανδριανού, Ε., «Ο Αισχύλος και η μετάβαση της τραγωδίας από την Αρχαϊκή στην κλασική φάση της», στο: Ο Δραματικός Λόγος από τον Αισχύλο ως τον Μένανδρο, ΕΑΠ Πάτρα, 2001, σ. 47- 68.
Ø Χριστόπουλος, Μ., «Αισχύλος», στο: Γράμματα Ι: Αρχαία Ελληνική και Βυζαντινή Φιλολογία τ. Α’, ΕΑΠ, Πάτρα, 2001, σ. 207- 228.
Ενδεικτικές Μελέτες
Ø Lesky, A., Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τ. Α΄, μετ. Ν. Χουρμουζιάδης, Αθήνα, 1987, σ. 141- 154.
Ø Lesky, A., Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μτφρ., Α., Γ., Τσοπανάκη, εκδ. Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 2015.
Ø Κακριδής, Θ., Ι., «Φως στο σκοτάδι στους Πέρσες του Αισχύλου», Φιλόλογος, 45, 1987, σ. 108- 116.
Δ) Διαδικτυακές πηγές
Ø http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/encyclopedia/tragedy/page_022.html?prev=true, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 24/12/2019.
Ø http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/encyclopedia/tragedy/page_022.html?prev=true, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 24/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Αισχύλος, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Αρχίδαμος_Β’, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Δημάρατος_της_Σπάρτης, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Ηρόδοτος, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Θεμιστοκλής, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Κίμων_ο_Μιλτιάδου, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Μάχη_των_Πλαταιών, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Μεγαρικό_ψήφισμα, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Ναυμαχία_της_Σαλαμίνας, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Νεκρομαντείο, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 27/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Πελοποννησιακός_Πόλεμος, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Περικλής, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Περσικοί_Πόλεμοι, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης. 29/12/2019.
Ø https://el.wikipedia.org/wiki/Συμμαχία_της_Δήλου, ημερομηνία τελευταίας επίσκεψης, 29/12/2019.