Για να συγκρίνουμε έστω συνοπτικά τα πολιτειακά όργανα Αθήνας και Σπάρτης, θα πρέπει πρώτα να εξετάσουμε την ιδιότητα του πολίτη και πως αυτή εφαρμοζόταν στην δημοκρατική Αθήνα και στην ολιγαρχική Σπάρτη.[1]Η ζωή του Σπαρτιάτη που από την ηλικία των επτά ετών και μέχρι το εξηκοστό έτος της ηλικίας του ανήκε στον στρατιωτικό μηχανισμό της πόλης,[2]εφαρμόζοντας στην πράξη το πρότυπο του οπλίτη- πολίτη,[3]ήταν πολύ διαφορετική από του Αθηναίου, που η ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη του εξασφάλιζε, θεωρητικά τουλάχιστον, μια σειρά προνομίων και την κατάληψη μιας σειράς αξιωμάτων.[4]
Τα πολιτικά χαρακτηριστικά της ιδιότητας του πολίτη ήταν τα σημαντικότερα, καθώς η πολιτική αποτελούσε την κύρια δραστηριότητά του, η οποία σήμαινε τη συμμετοχή του στα πολιτικά θεσμικά όργανα, δηλαδή την δυνατότητα έκφρασης των πεποιθήσεων και επιθυμιών του.[5] Στην Αθήνα υπήρχε η Συνέλευση (Εκκλησία) του Δήμου, η Βουλή, η Ηλιαία και το ολιγομελές σώμα των Αρχόντων.[6] Στη Σπάρτη υπήρχε η Συνέλευση του Δήμου(Απέλλα), η Γερουσία, οι δύο βασιλείς και οι πέντε έφοροι. Αν και κάποια από τα ονόματα των πολιτικών οργάνων είναι τα ίδια,(Συνέλευση του Δήμου), οι διαφορές ανάμεσα σε δημοκρατικές και ολιγαρχικές πόλεις ήταν τεράστιες: στις ολιγαρχικές πόλεις, όπως η Σπάρτη, η Συνέλευση δεν συγκαλούνταν συχνά κι όταν αυτό γινόταν, ο δήμος απλά επικύρωνε τις προειλημμένες αποφάσεις της Γερουσίας.[7] Έτσι, την εξουσία ασκούσαν ουσιαστικά μόνο λίγοι προνομιούχοι πολίτες.[8] Αντίθετα, στην Αθήνα η συμμετοχή ήταν πιο καθολική και ουσιαστική, προσωπική και άμεση.[9]Επίσης στην Σπάρτη, η εκδίκαση των δικών δεν γινόταν από δικαστήρια στα οποία δικαστές ήταν οι απλοί πολίτες, αλλά από ολιγομελή όργανα (Γερουσία, έφοροι).[10] Στην Αθήνα υπήρχε έλεγχος και λογοδοσία των αρχόντων στην Εκκλησία του Δήμου, σε κάθε στάδιο της θητείας τους[11], ενώ στην Σπάρτη τα μέλη της γερουσίας παρουσιάζονταν απαλλαγμένα κάθε ευθύνης.[12] Στην Αθήνα τα πολιτειακά όργανα ήταν κληρωτά και πολυμελή σε αντίθεση με την Σπάρτη που εκλέγονταν δια βοής και ήταν ολιγομελή.[13]Στην Αθήνα κανείς δεν εξαιρούνταν από τον έλεγχο όσο μεγάλο αξίωμα και αν είχε, απεναντίας όπως αναφέρει ο Αισχίνης, όσο σπουδαιότερο το αξίωμα που ασκούσε κάποιος, τόσο μεγαλύτερος ήταν ο έλεγχος.[14]
[1] Μήλιος 2000: 49.
[2] Στο ίδιο :47.
[3] Απλώς αναγραμματισμός.
[4] Μήλιος 2000 :44.
[5] Μήλιος 2000: 37-38.
[6] Στο ίδιο: 50.
[7] Στο ίδιο: 49.
[8] Στο ίδιο: 98.
[9] Στο ίδιο: 86.
[10] Στο ίδιο: 96-97.
[11] Mosse 2015: 250- 254.
[12] Πλούταρχος Λυκούργος 6
[13] Αριστοτέλης Πολιτικά Β’.
[14] Αισχίνης Κατά Κτησιφώντος, 17.