Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου

Translate

Κυριακή 15 Νοεμβρίου 2026

Η πρόσληψη της αρχαίας ρητορικής στην ύστερη αρχαιότητα και στο Βυζάντιο


Καθώς εδραιώνεται η χριστιανική πίστη, το δίλημμα ποια στάση πρέπει να υιοθετήσει ένας γνήσιος και πιστός χριστιανός απέναντι στα πολιτισμικά επιτεύγματα του ειδωλολατρών τίθεται ολοένα και πιο συχνά. Οι ζηλωτές της νέας θρησκείας στρέφονται καταρχήν ενάντια στις βασικές τέχνες της αρχαίας παράδοσης: τη γραμματική, τη διαλεκτική και τη ρητορική. Στο ερώτημα αν οι τέχνες αυτές μπορούν να βελτιώσουν τη ζωή των ανθρώπων κάνοντάς τους καλύτερους, ο Τίτος Φλάβιος Κλήμης ο Αλεξανδρεύς (Titus Flavius Clemens, περ. 150-215 μ.Χ.) απαντά αρνητικά και διακηρύσσει στον Προτρεπτικόν του πρòς Ἕλληνας (195 μ.Χ.) ότι αυτή τη δύναμη δεν την έχει η φιλοσοφία ή η ρητορική αλλά μόνο το Ευαγγέλιο.

Κυριακή 8 Νοεμβρίου 2026

Οι πάπυροι της Οξυρύγχου


Η ονομασία πάπυροι της Οξυρρύγχου αναφέρεται σε ένα πολύ μεγάλο αριθμό παπυρικών χειρογράφων που βρέθηκαν μετά από πολύχρονες ανασκαφές (1895-1934) στην Οξύρρυγχο, ένα κεφαλοχώρι στην Άνω Αίγυπτο, νότια του Φαγιούμ. Η Οξύρρυγχος, όπως και ολόκληρη η Αρχαία Αίγυπτος, είχε γίνει μια περιοχή ελληνικής γλώσσας και πολιτισμού μετά την κατάκτηση της από τον Αλέξανδρο τον Μέγα το 332 π.Χ.. Οι ανασκαφές που πρωτοξεκίνησαν εκεί το 1895 από τους Άγγλους καθηγητές Β. Ρ. Grenfell και Α. S. Hunt, συνεχίστηκαν μέχρι το 1907 με σκοπό να συνεχιστούν το 1909, αλλά όταν ο Grenfell αρρώστησε το 1908, οι Άγγλοι παραιτήθηκαν από τα δικαιώματα των ανασκαφών. Την άδεια να συνεχίσουν την εξασφάλισαν οι Ιταλοί, οι όποιοι είχαν ιδρύσει το 1908 μια Εταιρεία Παπυρικών Ερευνών. Το 1910, 1912 και 1913, οι πανεπιστημιακοί καθηγητές Ε. Pistelli και G. Farina έκαναν ανασκαφές στην Οξύρυγχο ενώ ο Ε. Breccia πήγε έκει το 1927/8, το 1932 και το 1934, για να συνεχίσει τις έρευνες για λογαριασμό της Ιταλικής Εταιρείας.

Κυριακή 1 Νοεμβρίου 2026

Ο κρατήρας του ζωγράφου του Hirschfeld


Ο κρατήρας του ζωγράφου του Hirschfeld είναι ένα μνημειώδες αττικό υστερογεωμετρικό αγγείο (περίπου 750–735 π.Χ.) που βρέθηκε στο νεκροταφείο του Διπύλου στον Κεραμεικό. Λειτούργησε ως επιτύμβιο σήμα (μνημείο) σε τάφο Αθηναίου ευγενή, διαθέτοντας διάτρητη βάση για τη χοή σπονδών. Αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της γεωμετρικής αγγειογραφίας, όπου επιχειρείται μια πρώιμη (σχηματική) απόδοση βάθους (π.χ. με μικρότερη πίσω ρόδα ή κοντύτερα πίσω πόδια).

Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026

Οι σωκρατικοί διάλογοι


Οι σωκρατικοί διάλογοι του Πλάτωνα ξεκινούν συνήθως με τη διατύπωση ενός ερωτήματος της μορφής «τι είναι Χ», όπου το Χ είναι μια γενική έννοια ηθικής προέλευσης - τι είναι ανδρεία, τι είναι ευσέβεια, τι είναι δικαιοσύνη, τι είναι αρετή. Είναι ενδιαφέρον ότι το ερώτημα αυτό δεν γίνεται κατά κανόνα κατανοητό από τους συνομιλητές του Σωκράτη. Όλοι είναι πρόθυμοι να συζητήσουν αν ένας συγκεκριμένος άνθρωπος, μια πράξη, ένα πολίτευμα είναι δίκαια ή άδικα, αισθάνονται όμως αμηχανία όταν τίθεται το γενικό ερώτημα «τι είναι δικαιοσύνη». Στην πορεία των διαλόγων παρακολουθούμε τις διαδοχικές προσπάθειες των συνομιλητών να δώσουν έναν ικανοποιητικό ορισμό της ζητούμενης ηθικής έννοιας, προσπάθειες που τελικά όλες πέφτουν στο κενό. Ο ρόλος του Σωκράτη σε αυτή την αναζήτηση είναι διευθυντικός και ελεγκτικός. Θέτει το αρχικό ερώτημα και κατευθύνει εντέχνως τη συζήτηση εκεί που επιθυμεί· ο ίδιος δηλώνει ότι δεν γνωρίζει τη σωστή απάντηση, αναλαμβάνει όμως με ιδιαίτερη επιδεξιότητα τον έλεγχο των προτεινόμενων ορισμών.

Κυριακή 18 Οκτωβρίου 2026

Η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας


Ο σκοπός της Βιβλιοθήκης ήταν να συλλέξει όλη τη γνώση του γνωστού τότε κόσμου. Έτσι, ένα σημαντικό τμήμα της που χρειάζεται να αναφερθεί είναι ο αιγυπτιακός τομέας.
Ο ιδρυτής της Δυναστείας των Πτολεμαίων συνειδητοποίησε πως μια προσεκτική μελέτη της Αιγύπτου και των κατοίκων της ήταν αναγκαία, προκειμένου να στεριώσει τη μοναρχία του σε μια σταθερή βάση. Ενθάρρυνε, λοιπόν, τους Αιγυπτίους ιερείς να συγκεντρώσουν τα αρχεία της παρελθούσας παράδοσης και κληρονομιάς και να τα διαθέτουν στους Έλληνες επιστήμονες και ανθρώπους των γραμμάτων, τους οποίους προσκαλούσε στο βασίλειό του.

Κυριακή 11 Οκτωβρίου 2026

Η ενότητα του χρόνου στην αρχαία ελληνική τραγωδία


 Οι αριστοτελικές απόψεις

Αφετηρία της ευρωπαϊκής σκέψης σε θέματα λογοτεχνικής κριτικής αποτελεί η πρώτη συστηματική πραγματεία της ελληνικής αρχαιότητας, η Ποιητική του Αριστοτέλη. Το ιδιαίτερο πλεονέκτημα αυτού του εν μέρει περιγραφικού και εν μέρει κανονιστικού συγγράμματος έγκειται στο γεγονός ότι ερευνά το ποιητικό φαινόμενο όχι στο πλαίσιο μιας φιλοσοφικής πραγματείας, όπως η πλατωνική Πολιτεία ή ο Ἴων, ή ενός ρητορικού παιγνίου, όπως το Ἑλένης ἐγκώμιον του Γοργία, αλλά το αντιμετωπίζει ως αυτόνομη περιοχή της ανθρώπινης πνευματικής δραστηριότητας, το αναδεικνύει σε αποκλειστικό αντικείμενο έρευνας και κωδικοποιεί και διατυπώνει τις συνθετικές του αρχές και τα ειδοποιά του γνωρίσματα. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται η διάκριση ανάμεσα στην τραγωδία και το έπος, την οποία προτείνει ο Αριστοτέλης στο πέμπτο κεφάλαιο της Ποιητικής.

Κυριακή 4 Οκτωβρίου 2026

Παλαιά Αθηναϊκή Σχολή


Δυο γενιές Φαναριωτών ποιητών, μεταφυτευμένες από την Κωνσταντινούπολη και τις παραδουνάβειες ηγεμονίες στο Ναύπλιο πρώτα, στην Αθήνα ύστερα, προσδιορίζουν τη μετεπαναστατική μας λογοτεχνία με τρόπο αποφασιστικό. Πρόκειται σχεδόν για υπόθεση οικογενειακή: ο Ιακωβάκης Ρίζος Νερουλός (1778-1850) είναι εξάδελφος του Ιάκωβου Ρίζου Ραγκαβή (1779-1855), ο γιος του τελευταίου αυτού Αλέξανδρος έχει την ίδια συγγένεια με τους αδελφούς Αλέξανδρο (1803-1863) και Παναγιώτη Σούτσο (1806-1868). […]

Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου 2026

Τα χρυσελεφάντινα αγάλματα των Δελφών


Στην αρχαιότητα, όπως και στις μέρες μας, τα αφιερώματα στον θεό θεωρούνταν ιερά και γι’ αυτό δεν επιτρεπόταν ούτε η μεταπώληση ούτε η μετασκευή τους. Τα αφιερώματα που καταστρέφονταν από κάποια φυσική αιτία ή αυτά που για κάποιο λόγο κρίνονταν περιττά υπήρχε η συνήθεια να θάβονται κοντά στο ιερό. Κάτι τέτοιο συνέβη περί τα μέσα του 5ου αιώνα π.Χ. όταν από πυρκαγιά καταστράφηκαν αρκετά πολύτιμα αναθήματα και θάφτηκαν στην ιερά οδό, απέναντι από την Άλω. Ορισμένα από αυτά πιθανόν συναποτελούσαν ένα χρυσελεφάντινο σύνολο που απεικόνιζε την Απολλώνια τριάδα (Απόλλων, Άρτεμις, Λητώ). Οι ερευνητές συσχέτισαν τα ευρήματα με τα περίλαμπρα αναθήματα του Κροίσου, βασιλιά της Λυδίας, τα οποία περιγράφει ο Ηρόδοτος. Η ταύτιση ωστόσο παραμένει αβέβαιη και το μόνο σίγουρο είναι ότι πρόκειται για εντυπωσιακά έργα των μέσων του 6ου αιώνα π.Χ., με πιθανή προέλευση τα καλλιτεχνικά εργαστήρια της Ιωνίας ή της Κορίνθου.

Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2026

Οι Ομηρικοί ύμνοι


Αν και οι «Ομηρικοί ύμνοι» μοιράζονται πολλά χαρακτηριστικά με τις προσευχές και τους λατρευτικούς ύμνους, είναι σαφές ότι δεν συνδέονταν άμεσα με τη θρησκευτική τελετουργία. Βέβαια, η διάκριση ανάμεσα σε λατρευτικούς ύμνους και λογοτεχνικούς ύμνους δεν μπορεί να είναι απόλυτη, στον βαθμό που και οι «Ομηρικοί ύμνοι» είχαν ψυχαγωγικό χαρακτήρα στο πλαίσιο θρησκευτικών εορτασμών, ενώ παράλληλα αποτελούσαν απόδοση τιμής στη θεότητα στην οποία απευθύνονταν. Ωστόσο, οι Ομηρικοί ύμνοι σχετίζονται λιγότερο με τοπικά λατρευτικά συμφραζόμενα και περισσότερο με τις πανελλήνιες θεολογίες του Ομήρου και του Ησιόδου από ό,τι οι λατρευτικοί ύμνοι.

Κυριακή 13 Σεπτεμβρίου 2026

Το εμπόριο στην Βυζαντινή Αυτοκρατορία


Το εμπόριο και οι ανταλλαγές ήταν βασικά συστατικά της επιτυχίας και της επέκτασης της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Το εμπόριο μεγάλων αποστάσεων πραγματοποιούταν με πλοία, ωστόσο, για λόγους ασφαλείας, τα περισσότερα ιστιοφόρα πλοία περιόριζαν τα ταξίδια τους στο διάστημα μεταξύ Απριλίου και Οκτωβρίου, όταν οι καιρικές συνθήκες ήταν καλύτερες.

Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου 2026

Η Αρχαία Μίεζα

 

Η Μίεζα «Ιερό των Νυμφών» ήταν ιερός χώρος της αρχαίας Μακεδονίας, όπου ο Αριστοτέλης δίδαξε τον Μέγα Αλέξανδρο μεταξύ 343 π.Χ.- 340 π.Χ. καθ' υπόδειξιν του πατέρα του Φιλίππου. Σε αντάλλαγμα, ο Φίλιππος ανοικοδόμησε και απελευθέρωσε τους πολίτες των Σταγείρων, της πατρίδας του Αριστοτέλη, η οποία είχε ισοπεδωθεί από προηγούμενη κατάκτηση σε όλη την Ελλάδα και τη Μακεδονία.

Κυριακή 30 Αυγούστου 2026

Τα ψηφιδωτά της ελληνιστικής περιόδου


Κατά τα ελληνιστικά χρόνια τα κτήρια που χρησιμοποιούν την ψηφιδωτή διακόσμηση αυξάνονται. Στη συγκεκριμένη περίοδο, τα ψηφιδωτά δεν περιορίζονται στους χώρους των συμποσίων ή στον διάκοσμο του ανδρώνα. Γίνεται σαφές από τα ευρήματα ότι ένα πολύ μεγάλο τμήμα του χώρου στον ελληνιστικό οίκο ήταν αφιερωμένο στη διασκέδαση των φιλοξενουμένων.

Κυριακή 23 Αυγούστου 2026

Η Πανσέληνος του Αυγούστου σε Μνημεία, Μουσεία και Αρχαιολογικούς χώρους 2026


Το Υπουργείο Πολιτισμού διοργανώνει και το 2026 τις εκδηλώσεις της Αυγουστιάτικης Πανσελήνου, υπό τον συντονισμό της Γενικής Διεύθυνσης Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς, την Παρασκευή 28 Αυγούστου 2026, προσφέροντας στο κοινό μοναδικές βραδιές πολιτισμού κάτω από το φως του αυγουστιάτικου φεγγαριού.

Κυριακή 16 Αυγούστου 2026

Τι γιορτάζουμε τον δεκαπενταύγουστο;


Σύμφωνα με την παράδοση, όταν η Θεοτόκος έμαθε από τον Θεό για τον επικείμενο θάνατό της, ανέβηκε σ’ ένα ορεινό όγκο στα ανατολικά της παλαιάς πόλης της Ιερουσαλήμ, στο όρος των Ελαιών, για να προσευχηθεί και να προετοιμαστεί, δίνοντας τα υπάρχοντά της σε δύο γειτόνισσές της χήρες.

Κυριακή 9 Αυγούστου 2026

Τα κύρια χαρακτηριστικά της πεζογραφίας της γενιάς του 1880

 

α) Θετικισμός
Το κυρίαρχο στοιχείο της περιόδου τόσο στην πεζογραφία όσο και στην ποίηση είναι η αντιρομαντική κατεύθυνση και η καθιέρωση του ρεαλιστικού τρόπου γραφής. Στο πλαίσιο αυτό, διαμορφώνονται εκ παραλλήλου οι κατάλληλες συνθήκες για την ανάπτυξη της λαογραφίας, της ηθογραφίας και του διηγήματος, καθώς και για την πρόσληψη του νατουραλισμού.

Κυριακή 2 Αυγούστου 2026

Τα ρητορικά προγυμνάσματα


Δίνονται στη συνέχεια βασικές πληροφορίες για ορισμένους τύπους προγυμνασμάτων - εκείνους που είναι λιγότερο σαφείς ως προς το περιεχόμενο και τους στόχους:

Χρεία (usus): Διδακτική, σύντομη, ανεκδοτολογικού τύπου αφήγηση που μεταφέρει μια αλήθεια για τον πραγματικό και πρακτικό βίο - η αντιστοιχία προς τη λειτουργία του γνωμικού είναι προφανής. Μια βασική διαφορά της χρείας από τη γνώμη είναι ότι η πρώτη αφορά συγκεκριμένο πρόσωπο, ενώ η δεύτερη έχει γενικό χαρακτήρα και δεν αναφέρεται σε συγκεκριμένα πρόσωπα. Για παράδειγμα: όταν ο Διογένης είδε ένα παιδί να συμπεριφέρεται με απρέπεια, χτύπησε με τη βέργα του τον παιδαγωγό (Ερμογένης, Προγυμνάσματα 3).

Κυριακή 26 Ιουλίου 2026

Η σημασία του πρόλογου στην αρχαία τραγωδία


Σύμφωνα με το δωδέκατο κεφάλαιο της αριστοτελικής Ποιητικής, το οποίο απαριθμεί τα κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας, ο πρόλογος είναι το τμήμα εκείνο του θεατρικού έργου που προηγείται της παρόδου, δηλαδή της πρώτης εισόδου του Χορού στην ορχήστρα. Σύμφωνα μάλιστα με μια πληροφορία του Θεμιστίου, ο οποίος επικαλείται το κύρος του Αριστοτέλη, η εισαγωγή του προλόγου ανάγεται στον πρώτο τραγικό, τον Θέσπη, είναι δηλαδή παλαιό δομικό συστατικό της τραγωδίας, το οποίο στα χρόνια της θέσπισής του, λόγω της δυνατότητας αξιοποίησης ενός μόνο υποκριτή, είναι εύλογο να δεχθούμε ότι συνίστατο από μια μονολογική ρήση πληροφοριακού χαρακτήρα.

Κυριακή 19 Ιουλίου 2026

Το μυστήριο με τους «Μπλε Πιθήκους» του Ακρωτηρίου


Το θέμα των πιθήκων που απεικονίζονται στις τοιχογραφίες γοητεύει εδώ και καιρό τόσο τους αρχαιολόγους όσο και τους ιστορικούς τέχνης. Τα ζωντανά τους χρώματα και ο εντυπωσιακός νατουραλισμός τους, σε συνδυασμό με την παρουσία τους σε έναν εξαιρετικά εξελιγμένο οικισμό της Εποχής του Χαλκού που θάφτηκε από μια ηφαιστειακή έκρηξη, παρέχουν πολύτιμα αρχαιολογικά στοιχεία για μια σειρά ζητημάτων. Διαβάστε την συνέχεια εδώ

Κυριακή 12 Ιουλίου 2026

Η γλώσσα της ελληνιστικής εποχής


Από τις απαρχές της η ελληνική γλώσσα δεν υπήρξε ενιαία αλλά διασπασμένη σε επιμέρους διαλέκτους που είτε χρησιμοποιούνταν στις διάφορες γλωσσικο-γεωγραφικές επικράτειες (ιωνική, αττική, δωρική, αιολική) είτε ταυτίστηκαν νωρίς με ένα λογοτεχνικό είδος (η ιωνική με το έπος και την ιστοριογραφία, η αττική με την τραγωδία και τη ρητορική, η δωρική με τη χορική ποίηση, η αιολική με τη λυρική μονωδία). Ωστόσο, οι πολιτικές συνθήκες που επικράτησαν μετά το τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου και μέχρι την «ενοποίηση» ενός μεγάλου μέρους του ελλαδικού χώρου υπό τον Φίλιππο σε συνδυασμό με την πολιτισμική υπεροχή της Αθήνας, οδήγησαν στην καθιέρωση της αττικής ως κυρίαρχης διαλέκτου ήδη από τον 4ο αι. π.Χ.

Κυριακή 5 Ιουλίου 2026

Ερυθρόμορφα αγγεία ο κρατήρας των Νιοβιδών


Το πιο γνωστό παράδειγμα ερυθρόμορφου αγγείου διακοσμημένου με παραστάσεις που δείχνουν την επίδραση της μεγάλης ζωγραφικής είναι ένας καλυκωτός κρατήρας από το Orvieto της κεντρικής Ιταλίας (Ετρουρίας), σήμερα στο Μουσείο του Λούβρου, που χρονολογείται στη δεκαετία 460-450 π.Χ. Στη μια όψη αυτού του κρατήρα εικονίζεται ο φόνος των γιων και των κορών της Νιόβης από τον Απόλλωνα και την Άρτεμη και γι᾽ αυτό ο αγγειογράφος που φιλοτέχνησε την παράσταση ονομάζεται «ζωγράφος των Νιοβιδών». Σύμφωνα με τον μύθο, η Νιόβη, κόρη του Ταντάλου, παντρεύτηκε τον Αμφίονα από τη Θήβα και έκανε επτά γιους και επτά κόρες. Περήφανη καθώς ήταν, η Νιόβη καυχήθηκε κάποτε για τα πολλά παιδιά της στη Λητώ, που είχε μόνο δύο. Εξοργισμένη από την προσβολή, η Λητώ ζήτησε από τα δικά της παιδιά, τον Απόλλωνα και την Άρτεμη, να τιμωρήσουν τη Νιόβη και αυτοί σκότωσαν με τα βέλη τους τα παιδιά της. Σώθηκαν μόνο ένας από τους γιους και μία από τις κόρες της Νιόβης.